Note : Lyrics bài hát này không hề tầm thường, vì toàn bộ phần lời đều lấy nguyên gốc lời thơ trong bài Sơn Quỷ cùng tên của thi hào Khuất Nguyên. Khuất Nguyên có thể là cái tên không quá quen thuộc với người Việt, nhưng nếu nhắc tết Đoan ngọ thì chắc ai cũng biết rõ. Trong văn hóa Trung Quốc, tết Đoan ngọ chính là để tưởng nhớ tới Khuất Nguyên, một chính trị gia nước Sở, một nhà thơ yêu nước nổi tiếng thời Chiến Quốc
Tương truyền ông là tác giả hai bài thơ Ly Tao và Sở từ vô cùng nổi tiếng trong văn hóa cổ Trung Hoa, thể hiện tâm trạng buồn vì đất nước suy vong. Do can ngăn vua Hoài Vương không được, lại bị gian thần hãm hại, ông đã uất ức gieo mình xuống sông Mịch La tự vẫn ngày mùng 5 tháng 5. Dân làng ở đó đã mang thuyền đến giữa dòng sông để cố gắng cứu vớt nhưng không thành. Để cho cá và các linh hồn của ma quỷ không lại gần được thi thể của ông, họ đã đánh trống và vẩy nước bằng mái chèo của họ. Sau đó để tưởng nhớ, tỏ rõ sự tiếc thương một người trung nghĩa, mỗi năm cứ đến ngày đó, dân Trung Quốc xưa lại làm bánh, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài (ý làm cho cá sợ, khỏi đớp mất) rồi bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh xuống cúng Khuất Nguyên.
Cre : Wikipedia
Mình quyết định không dịch bài hát này ra, bởi mình đã tìm được một bản dịch thơ khác mà bản thân khá tâm đắc. Bản dịch này được lấy từ tạp chí điện tử Hồn Việt, số 37 tháng 7-2010. Khi nhận được request này từ các bạn, cảm giác của mình cũng giống như kiểu bạn phải đi dịch bản chữ Nôm của Truyện Kiều ra chữ Quốc ngữ vậy. Khi đối mặt với một tác phẩm kinh điển trong văn học Trung Quốc như Sơn Quỷ, mình tôn trọng (và tôn sùng) bản dịch của những người đi trước – những giáo sư, tiến sĩ chuyên nghiên cứu về Hán- Nôm, cũng giống như sẽ hiếm có ai đi dịch lại một bản Truyện Kiều khác vậy. Vì Sơn Quỷ là cổ thơ, nên lyrics này không phải bất kì người Trung nào cũng hiểu được. Bản thân người Trung bây giờ muốn hiểu được bài thơ bắt buộc phải dịch từ lối cổ văn (văn ngôn) sang bạch thoại (lối hành văn với cách dùng từ gần với văn nói), cũng giống như người Việt mình đọc Truyện Kiều bản gốc phải chuyển từ phiên âm sang dịch nghĩa rồi dịch thơ vậy.
Để nói về cổ văn, thơ cổ Trung Quốc, thì có những điều vô cùng thú vị phải nói trước. Lấy một ví dụ đơn giản là nếu bản thân mình xuyên không về thời cổ đại Trung Quốc, thì mình cũng chưa chắc đã sinh tồn nổi. Vì ngữ âm của từng từ trong thời đó không hề giống như tiếng Trung tiêu chuẩn hiện tại, dù mình có thể miễn cưỡng dùng chữ viết là chữ Hán để khiến họ hiểu ý mình muốn nói, nhưng muốn dùng lời nói để diễn đạt cho nhau hiểu là hơi khó khăn. Bởi vậy, bài hát này có khá nhiều từ tiếng Trung trong lyrics còn mở ngoặc thêm phát âm Pinyin, là vì ở thời đó, chữ đó sẽ được phát âm như vậy, sẽ khác biệt với tiếng Trung bây giờ. Sinh viên khoa Ngữ văn trong trường mình (Đại học Sư phạm Quốc gia Đài Loan) mỗi năm đều đối mặt với một môn rất dễ bị đánh trượt là Cổ Âm Học, là học thuộc tất cả phát âm của những từ trong cổ văn. Mình nhìn thấy họ thi cử vất vả thì thấy ái ngại, nhưng giáo viên khoa đó cho rằng đây là sứ mệnh của những người học khoa Văn, họ có nghĩa vụ phải giữ gìn và lưu truyền tri thức cổ từ hàng ngàn năm để lại, để văn hóa của họ không mai một hay mất đi thì khó mấy cũng phải học thuộc. Đây cũng là điều mình rất tán thưởng ở họ, vì giờ nhìn lại nước mình, bộ phận người Việt trẻ muốn tìm hiểu về Hán Nôm ít đến đáng thương, chứ đừng nói dành thời gian đi nghiên cứu chữ cổ của mình phát âm như thế nào.
“Sơn Quỷ” là bài hát thứ chín trong “Cửu ca”, một tuyển tập các bài hát dùng để cúng tế các vị thần. Tương truyền rằng Khuất Nguyên đã sáng tác và cải biên chúng trên cơ sở các bài hát tế thần trong dân gian. Sơn quỷ thường được gọi là thần núi, hay ma núi vì chưa được Thiên hoàng chính thức phong thánh. “Sơn Quỷ” sử dụng lối độc thoại nội tâm để tạo nên hình tượng một nữ sơn thần xinh đẹp, bộc trực và si tình. Nội dung bài có cốt truyện khá đơn giản: nữ sơn thần và người thương hẹn nhau ở một nơi nào đó, nàng vẫn vui vẻ băng rừng vượt núi gập ghềnh khó đi để đến gặp chàng. Mưa gió ập đến, nàng vẫn mải mê đợi người yêu, quên cả về nhà, nhưng cuối cùng người yêu vẫn không đến. Trời đã khuya, nàng trở về nhà với cõi lòng buồn rười rượi giữa mưa gió u ám.
Sơn Quỷ – Khuất Nguyên
Từ tạp chí Hồn Việt, số 37 tháng 7-2010
