Danh hiệu Đệ nhất Phu nhân dùng để gọi phu nhân của Tổng thống, vợ hợp pháp của nguyên thủ quốc gia phi quân chủ hay người đứng đầu nhánh hành pháp. Ngoài ra còn có ngoại lệ đối với trường hợp Tổng thống còn đơn thân hay đã góa vợ chỉ định người nữ thân thích đảm nhận vị trí này. Đây là danh hiệu không chính thức về mặt pháp lý, không được đề cập trong Hiến pháp và cũng không được chính thức trả lương. “Đệ nhất Phu nhân” được lý tưởng hóa trên bình diện quốc gia và sau đó là trên toàn cầu, chịu sự giám sát và áp lực từ báo chí và công luận. “Đệ nhất Phu nhân” dịch nguyên gốc từ “First Lady”, một sáng tạo thuật ngữ của người Mỹ. Trước đây, khi chưa có sự thống nhất trong tên gọi dành cho các bà vợ của các Tổng thống, họ được gọi là “Dame” (quý bà/quý phu nhân ) hoặc “Madame la Présidente” (Phu nhân Tổng thống). Vợ của Tổng thống Washington đã được gọi là « Lady Washington», tức Phu nhân Washington. Chuyện kể rằng Dolley Madison, vợ của cố Tổng thống Mỹ Madison đã được Tổng thống Zachary Taylor truy gọi là “Đệ nhất phu nhân” trong bài điếu văn của mình. Tuy nhiên không có văn bản chính thức nào lưu lại lời tán tụng này.
Không lâu sau đó vào năm 1849, danh hiệu này bắt đầu được sử dụng trong khuôn khổ Washington D.C. Văn bản cổ nhất ghi nhận điều này là nhật ký của William Howard Russell vào ngày 3/11/1863, trong đó ông đề cập đến “vị Đệ nhất Phu nhân của Đất nước” (the First Lady of the Land) là bà Mary Todd Lincoln. Danh hiệu này bắt đầu phổ biến vào năm 1877 khi nhà báo Mary C. Ames gọi bà Lucy Webb Hayes là “Đệ nhất Phu nhân của Đất nước” tại lễ nhậm chức của Tổng thống Rutherford B. Hayes. Từ những năm 1930, danh hiệu này trở nên phổ biến và được sử dụng bởi nhiều quốc gia trên thế giới. Thú vị là ở Pháp, trước đó dùng từ “la Présidente”, giống cái của từ Président – Tổng thống để chỉ vợ của ông này (Madame la Présidente ). Điều này có thể lý giải là bởi thời bấy giờ các vị trí, chức danh trong chính quyền đều do đàn ông nắm giữ và chưa có tiền lệ phụ nữ đảm nhận, nên không có danh từ giống cái chỉ người nữ ở cùng một chức vụ, vị trí như ngày nay vẫn sử dụng. Sau này, với sự phát triển và lan tỏa của các phong trào nữ quyền nâng cao vị thế người phụ nữ trong xã hội vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, cùng với làn sóng nữ tính hóa các tên gọi ngành nghề trong tiếng Pháp, từ “Présidente” đã được sử dụng để chỉ người phụ nữ đảm nhiệm vai trò Tổng thống. Còn vợ của Tổng thống thì dùng chữ Đệ nhất Phu nhân – “Première Dame” theo ảnh hưởng từ Hoa Kỳ.
Tác giả: Anh
Tài liệu tham khảo First Ladies, A Short History, Carl Sferrazza Anthony, http://www.firstladies.org/documents/art_ourfirst.pdf First lady, Wikipedia tiếng Anh, https://en.wikipedia.org/wiki/First_Lady Première dame, Wikipedia tiếng Pháp, https://fr.wikipedia.org/wiki/Première_dame
Hoàng Thảo Anh, Về danh hiệu “Đệ nhất Phu nhân”, Luật văn diễn dịch. URL: https://luatvandiendich.wordpress.com/2018/07/05/ve-danh-hieu-de-nhat-phu-nhan/
