Tô (蘇) là một họ của người phương Đông, đứng thứ 42 trong danh sách Bách gia tính. Ngoài 蘇, còn có 1 họ Tô khác không xuất hiện trong Bách gia tính là 穌. Ngoài ra, ở Đài Loan còn từng ghi nhận trường hợp họ Tô được viết là 甦. Ở Trung Quốc, Tô Phẫn Sinh được xem là thuỷ tổ họ 蘇, phát tích huyện Ôn (tỉnh Hà Nam).
Các cách viết
- Chữ Hán: 蘇 (苏), 穌 (稣)
- Bính âm Hán ngữ: Sū
- Chữ Hàn (Hangul): 소
- Romaja quốc ngữ (dùng ở Hàn Quốc): So
- McCune-Reischauer (dùng ở Triều Tiên): So
- Bình giả danh (Hiragana): いける
- Rōmaji: Ikeru
- Chữ Quốc ngữ: Tô
- Cách viết Latin khác họ 蘇 trong tiếng Nhật: Ikeri, So, Sō, Su
- Tiếng Anh: So, Soh, Soo, Sou, Su, To…
Nguồn gốc và lịch sử
Họ Tô (蘇) Thời nhà Hạ có họ Hữu Tô (有蘇), lập nên nước Tô. Họ Tô có thể được bắt nguồn từ đây.
1. Theo Lộ sử và Cổ kim tính thị thư biện chứng, vào thời nhà Thương, con cháu vương tộc có người được phong nước Tô (蘇) để cai trị. Hậu duệ nhân đó đã lấy Tô làm họ. 2. Theo Nguyên Hoà tính toản và Tô Tuân tộc phả, hậu duệ Chuyên Húc là Tư Khấu Phẫn Sinh (司寇忿生) được Chu Vũ Vương (TK XI TCN) ban cho nước Tô (蘇), nên gọi là Tô Phẫn Sinh. Sau Tô dời về Ôn Ấp (溫邑) thành nước Ôn. Đến thời Xuân Thu nước bị người Địch diệt, con cháu có người nhân đó đã lấy Tô làm họ. 3. Theo Tính thị khảo lược, người Ô Hoàn ở Liêu Đông thời Hán Vũ Đế (TK I TCN) đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Tô. 4. Theo Nguỵ thư: Quan thị chí, Bắc Nguỵ Hiếu Văn Đế (TK V) thi hành Hán hoá, thị tộc Tiên Ti là Bạt Lược (拔略) đã đổi họ thành Tô. 5. Theo Tô thị tông phả của họ Tô ở Vô Tích (Giang Tô, Trung Quốc) viết năm 1882, dòng họ này bắt nguồn từ họ Thúc (束) ở Phượng Dương (An Huy, Trung Quốc) đổi sang để tránh hoạ vào khoảng cuối Nguyên đầu Minh. 6. Theo Mãn tộc tính thị lục, các thị tộc Mãn là Tô Đô Lí (Suduri), Tô Giai (Sugiya), Tô Nhĩ Giai (Surgiya) thời Thanh đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Tô. 7. Theo Từ Nghệ viên bách tính đồ của Lý Giai Hiên (xuất bản 2021), họ Tô của người Hồi ở Trung Quốc bắt nguồn từ “Su” (phiên âm tiếng Hán thành 蘇) là âm tiết đầu tiên trong tên của họ như Suleiman, Sudani… 8. Theo Họ tên người Trung Quốc của Trương Liên Phương (xuất bản 1992), nhiều dân tộc thiểu số đã đổi thành họ đơn là Tô bằng cách lấy âm đầu trong tên họ như Tô Lặc Đô Tư (Suldus) người Dụ Cố, Tô Mộc Nhĩ (Sumur) người Tích Bá…
Số lượng và phân bố
Tô (蘇) nằm trong top 50 họ phổ biến nhất ở Trung Quốc, Việt Nam và Đài Loan, cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia khác như Hàn Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Malaysia, Philippines, Singapore, Canada, Mĩ… Theo Sử nhân khẩu đời Tống của Cát Kiếm Hùng (xuất bản 2000), 蘇 từng là họ phổ biến thứ 33 đời Tống, trong đó 43% tập trung ở tỉnh Tứ Xuyên. Ngày nay, họ này sinh sống đông nhất ở dọc vùng ven biển Hoa Nam (Trung Quốc) và có số lượng đáng kể trong cộng đồng Hoa kiều. Về mặt sắc tộc, họ 蘇 có ở người Hán, Việt, Triều Tiên, Bạch, Dao, Di, Hồi, Lê, Mãn, Miêu (Hmong), Tạng, Thái, Thuỷ, Tráng… Ước tính có gần 8 triệu người mang họ Tô (蘇) trên toàn thế giới.
Họ Tô còn lại có số lượng không đáng kể, được tìm thấy ở tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc).
Danh nhân họ Tô (蘇)
- Trung Quốc Tô Tần: triết gia phái Tung hoành gia nước Triệu thời Chiến Quốc Tô Vũ: nhà ngoại giao thời Tây Hán Tô Huệ: tài nữ Tiền Tần thời Ngũ Hồ Tô Liệt (Tô Định Phương): tướng thời Sơ Đường Tô Tụng: nhà bác học thời Bắc Tống Tô Tuân, Tô Thức (Tô Đông Pha), Tô Triệt: nhà văn thời Bắc Tống Tô Chú (Hoa Quốc Phong): Lãnh tụ tối cao Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa Tô Bỉnh Thiêm: vận động viên điền kinh Tô Dực Minh: vận động viên trượt ván trên tuyết
- Đài Loan Tô Trinh Xương: Viện trưởng viện Hành chính Trung Hoa Dân Quốc Tô Tư Phong: nhà khoa học máy tính Mĩ
- Hàn Quốc Tô Chí Tiếp (So Ji Seop): diễn viên
- Nhật Bản Tô Kiên Thái (Ikeru Kenta): võ sĩ sumo
- Việt Nam Tô Ngọc Vân: hoạ sĩ Tô Lâm: Chủ tịch nước, Tổng bí thư đảng Cộng sản Việt Nam
- Malaysia Tô Tiến An (Soh Chin Ann): cầu thủ bóng đá Tô Vĩ Dịch (Soh Wooi Yik): vận động viên cầu lông
- Philippines Tô Vĩ Lợi (Wesley Barbossa So): đại kiện tướng cờ vua
- Singapore Tô Duệ Dũng (Soh Rui Yong): vận động viên chạy đường trường
- Thái Lan Tô Húc Minh (Charoen Sirivadhanabhakdi): doanh nhân
- Anh Oakley Neil Caesar-Su (Central Cee): rapper
- Canada Debra W. Soh: bình luận viên khoa học và chính trị
- Mĩ Phillipa Anne Soo: diễn viên
- Nhân vật hư cấu Tô Hộ: cha Đát Kỉ trong tiểu thuyết Phong thần diễn nghĩa
Thể loại Họ phương Đông
Filed under: Bách khoa, Cập nhật không thường xuyên |
