Bách khoa người phương Đông

Vũ là một từ chỉ họ của người phương Đông. Trong danh sách Bách gia tính có 2 trường hợp họ Vũ là 禹 (xếp thứ 107) và 武 (xếp thứ 250), trong đó 武 là 1 họ phổ biến. Ngoài ra, về mặt Hán tự, họ Vũ còn có rất nhiều cách viết khác là 宇, 雨, 羽, 舞 (潕, 儛), 萭 (楀), 偊, 鄅 và 珷.

Về thuỷ tổ ở Trung Quốc: – 武: vua Vũ Đinh, phát tích khu Ân Đô (tỉnh Hà Nam) – 禹: vua Đại Vũ, phát tích huyện Bắc Xuyên (tỉnh Tứ Xuyên)

Các cách viết

Chữ Hán: 武; 禹; 宇; 雨; 羽_羽; 舞; 萭; 偊
Bính âm Hán ngữ: Wǔ (họ 武, 舞); Yǔ
Chữ Hàn (Hangul): 무 (họ 武), 우 (họ 禹, 宇)
Romaja quốc ngữ (dùng ở Hàn Quốc): Mu (武); U (禹, 宇)
McCune-Reischauer (dùng ở Triều Tiên): Mu (武); U (禹, 宇)
Bình giả danh (Hiragana): たけ (họ 武); まい (họ 舞); う (họ 禹, 宇); はね (họ 羽)
Rōmaji: Hane (羽); Mai (舞); Take (武); U (禹, 宇)
Chữ Quốc ngữ: Vũ, Võ
Tiếng Anh (họ 武): Mo, Mou, Mu, Vo, Vu, Wu…
Cách Latin khác trong tiếng Nhật (họ 武): Bu, Takeshi, U…

Một số vấn đề về chữ Hán – Chữ 武 cũng được phiên Hán Việt là võ như văn võ, võ thuật. Hiện tượng này được cho là do kiêng tên hiệu của chúa Nguyễn Phúc Khoát là Vũ vương (武王). Do đó, họ 武 ở Việt Nam có 2 cách gọi là Vũ (chủ yếu ở phía bắc) và Võ (chủ yếu ở khu vực Bình Trị Thiên trở vào nam). – Chữ 儛 là biến thể của 舞. Do đó, đây có thể là 2 cách viết của cùng 1 họ. – Chữ 萭 và 楀 xưa có 2 cách đọc là ㄩˇ (Vũ) và ㄐㄩˇ (Cử) nhưng chỉ có 1 cách phiên Hán Việt là Vũ và cũng là cách đọc trong tiếng Hán hiện đại. Theo Tính thị cấp tựu thiên, 2 chữ này là cách viết khác của nhau, chỉ tên 1 loài cây. Do đó, ta có thể xem đây là 2 cách viết chữ Hán của cùng 1 họ. – Các cách viết 潕, 儛, 楀 và 鄅 ngày nay có thể không còn được sử dụng. – Thống kê nhân khẩu Đài Loan năm 2018 ghi nhận 1 người mang họ 珷 nhưng nay đã không còn. – Chữ 羽 còn được mã hoá unicode thành kí tự 羽. Tuy nhiên, nó không dùng để viết họ.

Nguồn gốc và lịch sử

Họ Vũ (武) 1. Theo Vạn tính thống phổ và Lộ sử, thời nhà Hạ có nước chư hầu Vũ La (武羅). Sau nước bị diệt, con cháu đã lấy Vũ La, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 2. Theo Hán Đôn Hoàng trưởng sử Vũ Ban bi, thời nhà Thương có vua Vũ Đinh (武丁; thế kỉ XIII TCN), con cháu nhân đó lấy Vũ làm họ. 3. Theo Phong tục thông nghĩa, vua nước Tống thời Xuân Thu là Tử Tư Không (子司空, thế kỉ VIII TCN) có thuỵ hiệu là Vũ (武, sử gọi Tống Vũ Công). Con cháu nhân đó lấy Vũ làm họ. 4. Theo Nguyên Hoà tính toản và Tân Đường thư: Tể tướng thế hệ biểu, Chu Bình Vương (thế kỉ VIII TCN) có đứa con trai nhỏ tên Cơ Vũ (姬武). Con cháu nhân đó đã lấy Vũ làm họ. 5. Theo Tính thị khảo lược, cháu Chu Khoảnh Vương (thế kỉ VII TCN) là Vương tôn Mãn (满) được phong đất Vũ Cường (武彊). Theo Trung Hoa bách gia tính của Điền Học Siêu, họ kép Vũ Cường sau rút gọn lại thành Vũ. 6. Theo Trịnh thông chí: Thị tộc lược, tướng nhà Tần là Bạch Khởi được phong làm Vũ An quân (武安君). Theo Trung Hoa bách gia tính, họ kép Vũ An sau rút gọn lại thành Vũ. 7. Năm 123 TCN, Hán Vũ Đế đặt ra tước Vũ Công (武功) để khích lệ quân sĩ đánh Hung Nô. Hậu duệ nhân đó đã lấy tước vị của tổ tiên, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 8. Thời Hán Vũ Đế đặt ra các chức quan cai quản Vũ khố (武庫; kho vũ khí, quân trang) là Vũ khố lệnh, Vũ khố thừa, Vũ khố sĩ. Hậu duệ nhân đó đã lấy Vũ Khố, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 9. Theo Phong tục thông nghĩa, tướng Vương Lương nhà Đông Hán (thế kỉ I) được phong làm Vũ Cường hầu (武强侯). Con cháu nhân đó đã lấy Vũ Cường, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 10. Nhà Bắc Chu thời Nam Bắc triều có chức quan Vũ Bá (武伯). Con cháu nhân đó đã lấy Vũ Bá, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 11. Thế kỉ VII: Theo Đường thư, Hạ Lan Mẫn Chi (賀蘭敏之) được Vũ Sĩ Ước nhận làm con thừa tự, nhân đó đổi họ thành Vũ. 12. Thế kỉ VII: Theo Đường thư, Vũ Tắc Thiên đã ban họ Vũ cho cả nhà tướng Khế Bật Minh (契苾明). 13. Theo Bát kì thông chí và Thanh triều thông chí: Thị tộc lược – Mãn Châu bát kì tính, các thị tộc Mãn là Ô Khố Đăng Cát (Ukudenggi), Ô Tô (Usun), Ô Tô Lí (Usuri), Quách Vũ Nhĩ (Gour), Vũ Giai (Ugiya), Vũ Niếp (Unin) đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Vũ. 14. Theo Thanh triều thông chí: Thị tộc lược – Mông Cổ bát kì tính, các thị tộc Mông Cổ là Ô Trát Lạt (Ujara), Vũ Nghiêu (Uyo) đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Vũ.

Ở Việt Nam, Kinh lược sứ An Nam Vũ Hồn (武浑) – thuỷ tổ họ Vũ ở làng Mộ Trạch (tỉnh Hải Dương), được xem là thuỷ tổ họ Vũ/Võ Việt Nam, mặc dù trước đó, cũng đã xuất hiện những nhân vật họ Vũ như Bát Nạn (nữ tướng thời Hai Bà Trưng).

Họ Vũ (禹) 1. Theo Nguyên Hoà tính toản, con cháu vua Đại Vũ (大禹) nhà Hạ đã lấy tên tổ tiên làm họ. 2. Theo Tính thị khảo lược, thời Tây Chu, con cháu Huệ Liên (con thứ Lục Chung) được ban nước Vũ (鄅). Đến thời Xuân Thu, nước bị Lỗ diệt, con cháu nhân đó lấy 鄅, sau bỏ 阝thành 禹 làm họ. 3. Theo Nguỵ thư: Quan thị chí, Bắc Nguỵ (thế kỉ V) thi hành Hán hoá, họ Phất Vũ (弗羽) đổi thành 禹. 4. Theo Thanh triều thông chí: Thị tộc lược – Mãn Châu bát kì tính, thị tộc người Mãn, Tích Bá là Y Lạp Lí (Ilari) đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Vũ. 5. Theo Thanh triều thông chí: Thị tộc lược – Mông Cổ bát kì tính, thị tộc Vũ Nhĩ (Yur), Vũ Nhi Khất (Jurkit) người Mông Cổ thời Thanh đã đổi sang các họ Hán, trong đó có Vũ.

Họ Vũ (宇) 1. Theo Lộ sử, họ 宇 bắt nguồn từ con cháu Thân Bá (cậu Chu Tuyên Vương, quân chủ nước Thân). 2. Theo Trịnh thông chí, thị tộc Tiên Ti là Vũ Văn (宇文) đã đổi họ thành Vũ.

Họ Vũ (羽) 1. Bắt nguồn từ dân sống ở Vũ Sơn (羽山) thời thượng cổ (vùng núi nay ở khu vực giáp ranh giữa tỉnh Sơn Đông và Giang Tô, Trung Quốc). 2. Bắt nguồn từ chức quan Vũ sư (羽師) thời Tây Chu. 3. Theo Tính thị khảo lược, con Trịnh Mục Công (thế kỉ VII TCN) là Huy có tên tự là Tử Vũ (子羽). Cháu của Huy là Hiệt (頡) đã nhân đó lấy Vũ làm họ. 4. Thời Hán Vũ Đế (thế kỉ I TCN) có thiết đặt Vũ Lâm Quân (羽林軍). Con cháu nhân đó đã lấy Vũ Lâm, sau rút gọn lại thành Vũ làm họ. 5. Theo Tính thị cấp tựu thiên, thời Bắc Nguỵ, thị tộc Tiên Ti là Vũ Phất (羽弗) đã đổi sang họ đơn là Vũ.

Họ Vũ (舞) Lưu ý: 儛 là biến thể của 舞, trong khi đó, 潕 là cách viết khác của 舞 trong tên sông Vũ Thuỷ. 1. Bắt nguồn từ chức quan Vũ sư (舞師) thời Tây Chu. 2. Theo Tiền Hán: Địa lí chí: Bắt nguồn từ tên sông Vũ Thuỷ (舞水). 3. Theo Hà thị tính uyển: Bắt nguồn từ họ kép Vũ Hiêu (舞嚣) rút gọn lại mà thành.

Họ Vũ/Cử (萭 / 楀) – Vũ: bắt nguồn từ tên 1 loại cây là Vũ (楀). – Cử: bắt nguồn từ tên nước Cử (莒) thời Xuân Thu; xưa 莒, 萭 viết lẫn cho nhau.

Số lượng và phân bố

Vũ/Võ (武) nằm trong top 10 họ phổ biến nhất của người Việt và cũng có ở nhiều quốc gia khác như Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc… Ước tính có khoảng hơn 8 triệu người mang họ 武 trên toàn thế giới. Họ Vũ (禹) phân bố khá rộng ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Đài Loan, Nhật Bản dù dân số chỉ khoảng hơn 0,5 triệu người. Họ Vũ (宇) có khoảng hơn 50 nghìn người sinh sống rải rác ở Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc. Họ Vũ (雨) xuất hiện ở Trung Quốc, Đài Loan; họ Vũ (羽) xuất hiện ở Trung Quốc, Nhật Bản với khoảng 2 nghìn người mang. Trong khi đó, họ Vũ (舞) xuất hiện ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan; các họ 萭, 偊 chỉ có ở Trung Quốc với số lượng không đáng kể.

Danh nhân họ Vũ

Họ Vũ/Võ (武)

Việt Nam Võ Nguyên Giáp: Tổng Tư lệnh Quân đội Việt Nam Võ Toàn (Võ Chí Công), Võ Văn Thưởng: Chủ tịch nước Việt Nam Võ Thị Ánh Xuân: Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Vũ Trọng Phụng: nhà văn
Trung Quốc Vũ Tắc Thiên: nữ hoàng, sáng lập nhà Vũ Chu Vũ Tùng (Võ Tòng): thủ lĩnh tướng cướp thời Bắc Tống Vũ Đại Tĩnh: vận động viên trượt băng tốc độ Vũ Lỗi: cầu thủ bóng đá
Nhật Bản Vũ Phong (Take Yutaka): vận động viên đua ngựa
Mĩ Minh Alva Vũ: cầu thủ bóng đá
Na Uy Anh Vu: ca sĩ, diễn viên
Úc Tracy Vo: phóng viên
Nhân vật hư cấu Vũ Đại Lang: anh trai Vũ Tùng trong Thuỷ hử truyện và Kim Bình Mai

Họ Vũ (禹)

Hàn Quốc Vũ Tương Quyền (U Sang Gwon): cầu thủ bóng đá Vũ Trạo Hoán (U Do Hwan): diễn viên Vũ Huệ Lâm (U Hye Rim): ca sĩ Vũ Trí Hạo (U Ji Ho; Zico): rapper
Triều Tiên Vũ Đông Trắc (U Tong Chuk): chính khách
Trung Quốc Vũ Chi Đỉnh: hoạ sĩ đời Thanh
Nhật Bản Vũ Trường Xuân (U Jang Chun; Sunaga Nagaharu): nhà thực vật học

Các họ khác

Trung Quốc (宇) Vũ Xán: cử nhân đời Minh
Trung Quốc (羽) Vũ Hiệt: quan đại phu nước Trịnh thời Xuân Thu
Nhật Bản (舞) Vũ Truyền Nam (Mai Den’o): Trung tướng Lục quân Đế quốc Nhật Bản
Trung Quốc (萭) Vũ Chương: nhà du hiệp thời Tây Hán

Thể loại Họ phương Đông

Filed under: Bách khoa, Cập nhật không thường xuyên |