1– Bản chất chính là phần “lõi” làm nên phẩm cách “đạo đức”, “văn minh” của một đảng chính trị, mà nếu xa rời phần “lõi” ấy thì cũng đồng nghĩa với suy thoái đạo đức và đi ngược lại văn minh. Đây là xem xét mặt đạo đức, văn minh từ mục đích hướng tới, đối tượng phục vụ, nhờ đó minh định hoạt động của một đảng chính trị thúc đẩy cái tiến bộ, văn minh hay duy trì, bảo vệ cái thoái bộ, phản văn minh; vì lợi ích công hay lợi ích tư; vì quyền lợi của đa số nhân dân hay vì “lợi ích nhóm” của thiểu số lực lượng cầm quyền.
Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng của giai cấp công nhân, đội tiên phong của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc. Bản chất của Đảng được khẳng định không chỉ qua tuyên ngôn chính trị, mà quan trọng hơn là bằng hành động chính trị, với sự thống nhất giữa tri và hành, giữa lời nói và việc làm. Ngay từ khi mới ra đời và trong suốt tiến trình cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã công khai tuyên bố bản chất của mình gắn với mục đích xây dựng một nước Việt Nam độc lập, dân chủ, giàu mạnh, xã hội công bằng, văn minh, không còn tình trạng người bóc lột người, thực hiện thành công chủ nghĩa xã hội và cuối cùng là chủ nghĩa cộng sản. Bản chất, mục đích đó khẳng định sứ mệnh của Đảng là phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, vì lợi ích tối cao của quốc gia – dân tộc, vì tiến bộ xã hội, kết hợp chặt chẽ giữa chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng của giai cấp công nhân, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội của nhân dân thế giới. Giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội, giải phóng con người là một sự nghiệp cao cả, hiện thân cho đạo đức, văn minh, đối lập với thực dân, bóc lột, áp bức, bất công, chà đạp lên phẩm giá con người là phi đạo đức, phản văn minh. Hiện thân “là đạo đức, là văn minh”, bởi ngoài lợi ích của quốc gia – dân tộc, đem lại cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc cho nhân dân, vì tiến bộ xã hội, văn minh cho nhân loại, Đảng ta không có lợi ích nào khác.
Công khai tuyên bố bản chất, mục đích, sứ mệnh không chỉ có ý nghĩa tạo dựng ngọn cờ dẫn lối, soi đường, thống nhất hành động trong Đảng, tập hợp lực lượng dân tộc, đoàn kết quốc tế, mà còn là cơ sở cho nhân dân giám sát Đảng qua hành động thực tế. Đó là phẩm chất đạo đức, tính chính đáng của một đảng mác-xít chân chính. Điều này khác biệt hoàn toàn với không ít đảng phái trên thế giới, dù mang tên Đảng Công nhân (Labour Party) hoặc Đảng Dân tộc (Nation Party),… nhưng trên thực tế lại không hề phản ánh bản chất giai cấp công nhân, không đại diện cho lợi ích của dân tộc và nhân dân lao động. Rất phổ biến trong các nền dân chủ đa nguyên phương Tây là mỗi chính đảng đại diện cho lợi ích của một phe nhóm, tập đoàn người cụ thể, mà trong nhiều trường hợp vì lợi ích ích kỷ của phe nhóm sẵn sàng hy sinh lợi ích của đa số nhân dân lao động.
2– “Đạo đức”, “văn minh” của Đảng thể hiện trước hết ở sự kiên định chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa trí tuệ của nhân loại, nắm vững quy luật khách quan, xu thế của thời đại và thực tiễn đất nước để đề ra Cương lĩnh chính trị, đường lối cách mạng đúng đắn, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân. Đây là đạo đức, văn minh xét từ phương diện hoạch định đường lối chính trị trung thành với nền tảng tư tưởng đã lựa chọn và ý thức, trách nhiệm kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
Kiên định với lòng trung thành và tinh thần sáng tạo “là đạo đức, là văn minh”, khác biệt hoàn toàn với bảo thủ, giáo điều hoặc cơ hội chính trị. Phải trong những hoàn cảnh khó khăn, thử thách mới biết đâu là kiên định, đâu là thói xu thời, cơ hội chính trị, nhất là vào thời điểm chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, không ít Đảng Cộng sản từ bỏ lời thề ban đầu, phản bội chủ nghĩa Mác – Lê-nin. Trên tinh thần kiên định và sáng tạo, ngay từ khi bắt đầu khởi động công cuộc đổi mới, Đảng ta khẳng định dứt khoát, đổi mới tư duy là nhằm khắc phục những quan niệm không đúng, làm phong phú những quan niệm đúng về thời đại, về chủ nghĩa xã hội, vận dụng sáng tạo và phát triển, chứ không phải xa rời những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lê-nin. Đổi mới không phải là thay đổi mục tiêu xã hội chủ nghĩa, mà là làm cho mục tiêu ấy được thực hiện có hiệu quả bằng những quan niệm đúng đắn về chủ nghĩa xã hội, những hình thức, bước đi và biện pháp thích hợp(1). Đây là những tư tưởng đổi mới được thực hiện bằng động cơ đạo đức, thể hiện tinh thần kiên định và sáng tạo, chống cả bảo thủ, giáo điều và cơ hội chính trị.
Coi trọng, phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa trí tuệ nhân loại thể hiện phẩm chất đạo đức, trình độ tư duy của Đảng cách mạng luôn vươn tới tầm cao trí tuệ bằng tinh thần biện chứng, kế thừa giá trị lịch sử dân tộc và học hỏi văn minh nhân loại. Đó là thái độ khoa học với di sản quá khứ của ông cha và di sản văn hóa nhân loại bằng tinh thần kế thừa, đổi mới và phát triển. Nó xa lạ với bệnh giáo điều, rập khuôn mô hình bên ngoài mà không tính đến đặc điểm quốc gia – dân tộc, tuyệt đối hóa tính phổ biến mà xem nhẹ tính đặc thù. Nó cũng đối lập với những quan niệm phi đạo đức, theo đuổi chủ nghĩa dân tộc cực đoan, dân tộc hẹp hòi. Tiếp thu trí tuệ, tinh hoa văn hóa, thành tựu văn minh nhân loại chính là biết “đứng trên vai người khổng lồ” để Đảng cầm quyền và dân tộc ta trưởng thành hơn, lớn mạnh hơn. Điều này khác với chủ nghĩa biệt lập, tách dân tộc khỏi thế giới, không những cản trở khả năng tiếp thu tinh hoa văn hóa, văn minh nhân loại, mà còn đánh mất cơ hội hội nhập quốc tế, phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam trên thế giới.
Nắm vững quy luật khách quan, xu hướng vận động thực tiễn để đề ra Cương lĩnh, đường lối phù hợp với nguyện vọng của nhân dân vừa là đạo đức, vừa là văn minh. Tính đúng đắn, sáng suốt của đường lối chính trị được bảo đảm bằng trình độ tư duy và phẩm chất đạo đức. Nếu trình độ tư duy là điều kiện “cần” thì động cơ đạo đức là điều kiện “đủ” cho hoạch định đường lối và phương pháp lãnh đạo đúng đắn, sáng suốt. Nói cách khác, đạo đức “chí công vô tư”, vì lợi ích quốc gia – dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân, loại bỏ mọi lợi ích cục bộ, cá nhân không chính đáng,… có tác dụng phòng ngừa bệnh chủ quan duy ý chí, tránh được sai lầm, nhờ đó hoạch định được đường lối và phương pháp cách mạng đúng đắn, sáng tạo. Chủ tịch Hồ Chí Minh có một nhận xét hết sức sâu sắc về vấn đề này: Người có đạo đức thường tiếp thu chân lý dễ hơn, “Mình đã chí công vô tư thì khuyết điểm sẽ càng ngày càng ít, mà những tính tốt… ngày càng thêm”(2). Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, không ít sai lầm về đường lối và phương pháp lãnh đạo thường xuất phát từ bệnh chủ quan duy ý chí, thoát ly thực tế, không quan tâm đầy đủ nguyện vọng của nhân dân. Trong điều kiện kinh tế thị trường, sai lầm trong lãnh đạo – quản lý còn có thể do cài đặt “lợi ích nhóm” khi hoạch định chính sách, từ đó làm méo mó, biến dạng bản chất, mục đích chính sách công, gây ảnh hưởng, tổn hại đến lợi ích quốc gia – dân tộc. Những trường hợp nêu trên đều là những hành vi thiếu đạo đức, đi ngược lại cách thức tổ chức quản lý xã hội văn minh, phải được phòng ngừa, ngăn chặn, kiên quyết đấu tranh loại bỏ.
