Trí Ngô
nhìn lá thấy chữ (nhìn cây thấy rừng)
“Hằng năm cứ vào cuối Thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc …”, là câu mở đầu trong truyện ngắn bất tử “Tôi đi học” của Thanh Tịnh. “Tôi đi học” êm đềm như làn gió thoảng, thổi nhẹ vào tâm hồn trong trắng của đám học trò bé tí teo, lần đầu tiên cắp sách vở đến trường. Thế nhưng vài chục năm sau, cũng cậu học trò ngày trước, khi hồi tưởng lại quá khứ, cảm xúc bỗng đột ngột ập về dữ dội như trận cuồng phong. Xin được thắp một nén hương lòng tưởng nhớ tác giả Thanh Tịnh, nếu còn sống, nay ông đã ngoài 100 tuổi. Giả sử nếu nhà văn tài hoa xứ Huế Thanh Tịnh lại sinh ra và lớn lên tại một thành phố nho nhỏ ở Canada, như thành phố X này, nơi mà “Hằng năm cứ vào cuối Thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc …” thay vì đám học trò cắp sách vở đến trường, cá hồi lũ lượt kéo nhau về đẻ trứng, thì ông có viết ra đoạn văn bất hủ như trên để mô tả hiện tượng kỳ lạ này hay không? Tôi tin rằng rất có thể!
Thành phố X dân số không đông, tòm tèm sáu chục ngàn, sống trong những căn nhà biệt lập hay chung cư v.v… thường không cao quá 4 tầng lầu. Phố xá tụ tập quanh vài con đường chính, hay trong những khu trung tâm thương mại, chỉ sầm uất và náo nhiệt hẳn lên trước mùa Giáng Sinh. Cứ đến các “ngày hội quần chúng” một năm vài ba lần, dân cư kéo nhau ra đường nhìn nhau, hỏi thăm, chúc tụng, vui cười với nhau rồi sau đó… ai về nhà nấy. Thống kê năm 2015 đánh giá về phẩm chất cuộc sống, xếp X vị trí 34 trong tổng số 209 thành phố Canada.
Đúng thế thật, bao nhiêu năm sống ở đây, tôi đọc báo đọc chí rất hiếm thấy tin án mạng, bắn giết bằng súng ống, dao găm. Đa số chỉ toàn xe cán chó, cán mèo, vài ba vụ ăn cắp vặt, lâu lâu tài xế lái vô tình đụng người gây thương tích, rồi sợ quá bỏ trốn v.v… Quý ông quý bà cảnh sát, đa số trông đều dư cân, thừa mỡ, chắc vì ít phải vận động, ít đuổi bắt tội phạm? Theo tôi nghĩ, chẳng có khách lạ nào, vô tình ghé ngang đây, lại có ý định trở lại một lần nữa. Vì X chẳng có gì hấp dẫn, từ sáng sớm đến chiều tối, ngày nào cũng thấy người ta dắt chó đi dạo và tiện thể giải quyết nhu cầu phóng uế của thú cưng. Vậy mà sống ở đây gần một thập niên, mãi rồi tôi mới khám phá ra rằng nó cũng có vài nét độc đáo.
Tháng 7 thời tiết nóng bức, chỗ không có bóng mát đôi khi 30-35 độ C như chơi. Nhà tôi nằm cạnh con sông nhỏ chảy xuyên qua thành phố, nên dễ quan sát cảnh thiên hạ nườm nượp tay phao, tay khăn lông, tay chiếu, tay nước uống, bia hộp v.v… bầu đoàn thê tử và cả chó cưng, ra bờ sông tìm chỗ phơi nắng và ngâm nước. Con sông vào mùa hạ khô ráo bỗng teo hẳn lại, vóc dáng tiêu điều như một con lạch nhỏ. Thậm chí có những khúc chúng ta có thể xắn quần lội bộ từ bờ này sang bờ kia. Chúng tôi đi trên con đường quanh co chạy dọc theo dòng sông nhỏ, mắt nhìn lén tài tử giai nhân phơi nắng, óc lập chương trình tính toán vu vơ, cuốn chả giò mang ra bán cho người đang nằm xếp lớp, thì ít nhất một vốn bốn lời. Tính là tính vậy, nhưng hàng chục năm qua, ngay cả khi bản thân mình muốn ăn chả giò, cũng chạy ra tiệm mua mang về.
Không kiếm được tiền cách này thôi đành chọn cách khác. Sang tháng 8 là mùa dâu blackberry (quả mâm xôi) bắt đầu chín tới. Nếu vào chợ chúng ta phải trả cho mỗi hộp dâu blackberry với trọng lượng 340 gr chừng 4 đô-la Canada. Tuy nhiên dâu mọc hoang cò bay thẳng cánh xuất hiện khắp nơi, từ bìa rừng quang đãng cho đến vùng cây cối rậm rạp, tha hồ mạnh ai nấy hái, tuyệt nhiên không có đối thủ cạnh tranh khốc liệt như trên chốn thương trường. “Coi ‘dzậy’ mà không phải ‘dzậy’”: thứ nhất dâu mâm xôi là bậc cha hay ông nội về mặt gai góc so với cây hoa hồng, thứ hai đừng vào quá sâu trong rừng, năm thì mười họa còn có thể bị gấu đen sờ gáy.
Tháng 8 cũng là tháng gấu xuất hiện nhiều hơn bình thường để kiếm ăn, chuẩn bị cho mùa ngủ đông sắp đến. Nên cơ quan thẩm quyền Canada đưa ra khuyến cáo về cách ứng xử khi vô tình chạm trán gấu: tuyệt đối không nên quay lưng lại, đột ngột bỏ chạy. Cần thuộc nằm lòng 3 bước thuộc chước “chuồn là thượng sách” như sau: 1/ hết sức giữ bình tĩnh, miệng cố lẩm bẩm bình thường như đang đối thoại với ai đó; 2/ vừa nhìn thẳng vào mặt gấu vừa rút lui từ từ; 3/ xịt hơi cay (bear spray) nếu bị tấn công. Đó là lý thuyết trần trụi và đơn giản, chứ thực tế đôi khi phức tạp và còn tùy thuộc vào may mắn cá nhân, tới số hay chưa.
Nắm vững các bí quyết nói trên, ước lượng mọi tình huống xấu nhất có thể xảy ra, tôi và bà xã, hai người cao tuổi, ngày ngày cuốc bộ, vừa tốt cho sức khỏe, vừa tốt cho hầu bao, nhân tiện sà vào các bụi dâu blackberry hái lấy hái để. Mỗi chuyến đi như thế tròm trèm 2 tiếng đồng hồ gặt hái được 5 kí lô, quy ra tiền mặt 50 – 60 đô-la Canada. Về phương diện lý thuyết kinh tế học, chỉ 3 tuần lễ mùa Hạ ngân quỹ gia đình nhà ta tiết kiệm được trên 700 đô dễ như lấy đồ trong túi.
Một vòng cuộc đời trôi nổi của Cá hồi Thái Bình Dương. Nguồn: https://www.psf.ca/learn/species-lifecycle
Trời Thu, cuối mùa lá đỏ lá vàng rụng rơi cũng là mùa cá hồi xuất hiện. Con sông tỉnh nhỏ nhưng lại thông thương gián tiếp ra tới Thái Bình Dương, cho nên hằng năm, từ giữa tháng 10 đến đầu tháng 11, cá hồi từ biển cả lại quay về X đẻ trứng, ngay chính nơi chúng nó từng “mở mắt chào đời” vài mùa thu trước đó.
Nhưng trước tiên xin được nhắc đến chuyện cổ tích nước ta “Cá Chép vượt vũ môn hóa rồng“. Ngày xửa ngày xưa, công ty quốc doanh nhà rồng đang làm mưa làm gió, bỗng tự nhiên khai phá sản, ban quản trị ôm tiền trốn ra ngoại quốc, toàn bộ nhân viên bị sa thải, không ai làm việc, thế là hạn hán. Trời ban chiếu cho các loài thủy vật tham dự cuộc thi “hóa rồng”. Con nào vượt qua 3 đợt sóng lớn thì trời phong chức cho giữ vai giám đốc công ty nhà rồng mới. Cá Ngạnh cá Trê nhảy qua đợt sóng đầu, sau đó kiệt sức ngã quỵ, vì thế mọc thêm được mấy sợi râu gần giống rồng, nhưng vẫn là phận cá. Tôm tép khá hơn, vượt được 2 ngọn sóng, nhưng đuối hơi đành bỏ cuộc. Thế là thân mình họ nhà tôm tuy cong cong như rồng đang phun nước, nhưng cứt lộn ngược lên đầu, Trời cho là tanh tưởi, đẩy xuống hạ giới. Khi cá Chép ra tay – hay đúng hơn ra vây, sấm sét nổ đùng đùng, đất trời lên cơn thịnh nộ, nhưng vị giám đốc tương lai thản nhiên vượt qua hàng chục ngọn ba đào như lấy đồ trong túi, nhằm nhò gì chỉ 3 ngọn sóng lẻ tẻ, hiên ngang tiến vào vũ môn quỳ gối nhận chứng chỉ nhà Trời ban cho.
Cổ tích nước ta là vậy, nhưng nội dung thì có thể là xuất xứ từ bên Tàu? “Cổ Văn Học Từ Ngữ Tầm Nguyên” của ông Bửu Kế, do nhà xuất bản Khai Trí in năm 1968, giảng giải như sau: ”Long Môn, Long: rồng, Môn: cửa. Tên một con sông có một khúc hiểm trở, nước không thông lên trên được, nên hễ con cá nào nhảy lên được thì hóa rồng. Tên một con sông vua Vũ đã đào trong lúc trị thủy. Nghĩa bóng: thi đỗ hoặc danh cao, tước lớn. Sách Tàu có câu: Vũ môn tam cấp tức ba bậc cửa Vũ. Hằng năm các ngày 1, 2, 21 tháng 7, trong khi những trận mưa đổ xuống, cá gáy kéo nhau lại sắp thành hàng, nhảy lên núi cao. Con nào nhảy được, tức là thi đỗ, được hóa thành rồng. Nên dùng chữ hóa rồng để chỉ việc thi đỗ.”
Tuy vậy không ít nghiên cứu ở Việt Nam về sau này lại đưa ra nhiều giả thuyết mới về các hiện tượng nêu trên. Một trong những thí dụ: Vũ Môn là tên gọi của một thác nước hùng vĩ, ẩn mình trong quần thể núi non gần Hà Tĩnh. Những ngày đẹp trời, tuy đứng từ xa phóng tầm mắt nhìn, người ta vẫn thấy thác Vũ Môn cao vời vợi. Từ ngọn xuống đến chân thác, nước chảy qua 3 tầng. Một sự trùng hợp ngẫu nhiên với chuyện đỗ đạt ra làm quan, với 3 kỳ thi: thi Hương, thi Hội, thi Đình? Như vậy xuất xứ “Cá Chép vượt vũ môn” từ đâu?
Cũng có thể từ chuyện cổ tích nói trên, dân gian mình lại cho ra đời câu “rồng đến nhà tôm”? Đó là tôi phỏng đoán vậy, chứ không có bằng chứng nghiên cứu văn hóa lịch sử chứng minh rõ ràng. Nói cho đúng, không chỉ riêng gì ở Việt Nam ta, biểu tượng cá hóa rồng cũng xuất hiện trong các nền văn hóa lớn ở Á Đông.
Trong dòng tranh dân gian Việt Nam, chúng ta có bức tranh Hàng Trống và cả Đông Hồ với tên gọi “Lý Ngư Vọng Nguyệt” nôm na là “Cá chép trông trăng”, ẩn chứa một triết lý sống khá đặc biệt. Ta thấy trong bức tranh con cá chép trố mắt nhìn bóng trăng dật dờ ở đáy sông thay vì ngẩng đầu lên chiêm ngưỡng vầng trăng thật. Phải chăng họa sĩ dân gian khuyên chúng ta đừng dại dột thả mồi bắt bóng, hay đừng ham chạy theo ảo ảnh, mà hãy cố gìn giữ những gì thuộc về chân giá trị đích thực?
tranh “Lý ngư vọng nguyệt”
Không giống cá chép, đa số cá hồi thuộc chủng loại sinh vật anadromous, nghĩa là sinh ra và sống ở sông ngòi nước ngọt (vài tháng đến vài năm), bơi ra biển nước mặn để trưởng thành (hành trình dài cả nghìn cây số), đến mùa lại quay về quê quán đẻ trứng. Chuyến đi không chỉ khó khăn mà còn thật hiểm nghèo, mất mạng như chơi. Bao nhiêu gấu, đại bàng, kên kên v.v… khi ẩn khi hiện dọc ven sông chỉ chờ đánh chén. Thoát được cái bọn ác ôn này, đàn cá hồi lại phải vượt qua bao nhiêu thác ghềnh khác biệt về độ cao có khi cả 2, 3 thước, không khác gì huyền thoại cá chép vượt vũ môn. Cá mẹ sẽ đẻ hàng ngàn quả trứng, chôn giấu ở đáy sông, dưới những hòn đá cuội, chờ cá đực đến thụ tinh. Làm xong phận sự bảo vệ và phát triển giống nòi, chúng nhắm mắt bình thản ra đi từ giã cõi đời. Xác cá chết nằm la liệt trắng cả dòng sông, mùi vị tanh tưởi như những linh hồn vất vưởng bám vào cây cỏ, từng cơn gió, từng giọt mưa. Nhưng xác cá biến thành chất đạm, nuôi cỏ nuôi cây, nuôi bao nhiêu sinh vật. Thế là xong một chu kỳ, một đời cá, từ 2 đến 8 năm, cát bụi lại trở về cát bụi.
Đó là cái nét nên thơ mang màu sắc thiên nhiên còn chưa gọt giũa, còn chân thực ở thành phố X. Đến mùa lá rụng về cội, thành phố X – trong một chừng mực ý nghĩa nào đó – chào đón những đứa con xa xứ, hàng ngàn đến hàng chục ngàn cặp vợ chồng đã gắn bó, hay đôi tình nhân mới quen nhau, cùng quay về cội nguồn, “sống gửi biển, thác về sông”, rồi đi vào cõi vĩnh hằng, để lại hằng hà sa số con cái. Lớn lên chúng lại bỏ xứ ra đi, sống lại cái chu trình mà cha mẹ, ông bà v.v… theo bản năng đã lặp đi lặp lại bao nhiêu năm qua. Người ta tin rằng, cá hồi dựa vào những khả năng nhạy bén đặc biệt trời cho về khứu giác, dựa vào từ trường của quả đất, dòng chảy của sông của biển, để định vị, tìm về nơi “chôn nhau cắt rốn” rất chính xác.
Nhưng lẫn trong cái nét nên thơ đó, con người chúng ta lại nhìn thấy cả bi kịch, liên quan đến sự chết chóc, lại so sánh với “sống gửi thác về” hay “cáo chết 3 năm quay đầu về núi”. Có thật như vậy không? Hay tất cả chỉ là sản phẩm tưởng tượng của trí óc con người, luôn luôn thọc vào nơi này, xía vào chỗ kia, tìm cách giải thích thế giới, theo những mô hình nằm sẵn trong tế bào thần kinh. Theo cụ Descartes, “Cogito ergo sum, tôi tư duy nên tôi tồn tại”. Như vậy cuộc đời mới có ý nghĩa, nếu không tất cả chỉ là trống vắng hoang vu, đôi khi dẫn tới trầm cảm hay sợ hãi. Còn con cá hồi hay cá chép, nó có thất tình “hỷ nộ ái ố bi lạc cụ” hay không thì chỉ có trời biết.
“Hằng năm cứ vào cuối Thu …”, hàng đàn em nhỏ lần đầu tiên cắp sách đến trường. Một giai đoạn mới chớm nở ra, đầy ước mơ phía trước mắt nhưng đòi hỏi các em phải biết bỏ lại sau lưng một phần lối sống quen thuộc. Đó là những bước chân tập tễnh đi dần từ nhà – tuy bình an, ấm cúng nhưng cơ bản là khép kín – ra đến trường học để hướng vào xã hội – tuy bất trắc, bấp bênh, nhiều cạm bẫy, nhưng cơ bản là rộng mở. Cũng vào thời điểm nầy, hàng đàn cá hồi “cao niên” lần cuối tìm về cố hương, đẻ trứng rồi chết, tuy khép lại một quy trình, nhưng để mở ra một quy trình mới. Nên tín đồ Ấn giáo từ ngàn xưa tin có thần Shiva, vừa là hiện thân của sự hủy diệt, vừa là hiện thân của sự sáng tạo, thần mở mắt thì một vũ trụ mới được sinh ra, thần nhắm mắt lại thì một vũ trụ cũ bị hủy diệt. Và thần Shiva cứ thế mà mở mắt rồi lại nhắm mắt, mở mắt rồi lại nhắm mắt … vô thủy vô chung!
Trí Ngô
