Đây là bài từ Thanh ngọc án – Nguyên tịch nổi tiếng của Tân Khí Tật đời Tống. Bài này dựa trên điệu từ Thanh ngọc án trong âm luật Trung Hoa, vừa là bài thơ vừa là bài hát. Có vài bản vietsub bài hát nhưng phần lớn dịch sai, có lẽ vì bài thơ gốc có nhiều từ cổ.
- “Phóng hoa thiên thụ” là hoa nở bừng trên ngàn cây. Nhưng bối cảnh là đêm gió đông – đông phong dạ thì đào đâu ra hoa? Hoa trong Thanh ngọc án có thể hiểu là những chiếc đèn lồng người Tàu hay treo lên trong dịp lễ hội, hoặc là pháo bông (vào đời Tống, người Trung Hoa đã tìm ra cách nhồi thuốc súng vào ống tre hoặc ống giấy để bắn lên trời gần giống pháo bông hiện đại, gọi là yên hoa – 烟花). Mình thích ý nghĩa thứ hai hơn, vì hợp với chữ “phóng” ở câu thứ nhất, và câu thứ hai “Cánh xuy lạc, tinh như vũ” có thể hiểu là tàn lửa bay lả tả xuống đất giống như mưa sao, ai hay đi xem pháo bông sẽ hình dung ngay ra quang cảnh. Nếu là đèn lồng thì khó giải thích được tại sao lại có nhiều tàn lửa bay xuống đất như vậy, và tại sao lại trông giống mưa sao?
- Phụng tiêu là hai từ thường xuất hiện trong thơ cổ (như Phụng tiêu ngâm – Tỏa ly sầu của Hàn Chẩn). Phụng tiêu chỉ tiếng tiêu cao vút, du dương, thoát tục, nửa hư nửa thực. “Phụng tiêu thanh động, ngọc hồ quang chuyển” là tiếng tiêu cao vút ngân nga, ánh trăng như lay động. Mình nghe có người Trung Quốc nói từ phụng tiêu xuất phát từ nhạc cụ bài tiêu (paixiao, giống với pan flute ở phương Tây), gồm nhiều ống sáo ghép lại với nhau nhìn giống cánh con chim phụng, không biết có phải không?
- Ngư long vũ là điệu múa cá rồng. Con rồng là con vật cao quý nhất trong văn hóa Trung Hoa. Con cá trong tiếng Trung là 鱼 – ngư, đồng âm với 余 – dư là dư dả nên năm mới người ta thường dùng hình ảnh con cá để cầu tài lộc. “Ngư long vũ” ám chỉ các điệu múa mừng năm mới.
- “Nga nhi, tuyết liễu, hoàng kim lũ” là câu khó dịch nhất, các clip vietsub đều để nguyên âm Hán Việt. Nga nhi là con ngài nhỏ, có nhiều cách hiểu nhưng mình hình dung ra cái trâm cài đầu hình con bươm bướm. Tuyết liễu là cành liễu trắng như tuyết, cũng có nhiều cách hiểu luôn nhưng mình hình dung ra cái dây buộc tóc. Hoàng kim lũ là sợi dây vàng, có thể là sợi chỉ thêu trên quần áo, cũng có thể là cái dây chuyền hoặc cái lắc tay. “Tiếu ngữ doanh doanh ám hương khứ” có nghĩa là tiếng cười rộn ràng, mùi hương thoảng nhẹ. Nói chung hai câu này nói về một cô gái trang điểm đi chơi hội, nàng tỏa mùi hương nhẹ nhàng nhưng vương vấn (ám hương khứ) làm chàng trai tác giả xao xuyến.
- Bốn câu cuối đại ý là người viết tìm ai đấy trong đám đông, nhưng tìm mãi không thấy nên ngoái đầu nhìn lại, thì thấy người mình tìm đang đứng ở một nơi ít ánh sáng (“Đăng hoả lan san xứ”).
Nói chung mình hiểu bài thơ như thế này: Chàng trai cùng người yêu đi coi pháo bông đêm giao thừa. Đường phố người xe chật cứng, ai cũng sực nước hoa thơm nức. Hết pháo bông hai người vào old town coi múa hát. Coi xong rồi hai người đi dạo. Đang đi dạo thì chàng trai thấy cô gái khác đi ngang qua trang điểm vừa mắt, lại có mùi thơm tự nhiên nhẹ nhàng nên bị ngơ ngẩn ít phút. Lúc chàng tỉnh ra, chạy đi tìm người yêu thì không thấy nàng đâu nữa, quay ngược lại tìm nàng thì nàng bỏ ra ngoài chỗ tối (chắc là bến xe) đứng rồi, hehe.
Dịch đại:Đêm gió đông lạnh lẽoPháo hoa nổ tưng bừngTàn lửa như sao rụngNgười xe hương ngập đườngSáo ngọc nghe uyển chuyểnXao động cả ánh trăngRồng cá hòa nhịp múa
Trâm cài đầu xinh xinhTơ vàng cùng lụa trắngNói cười hương miên manTìm người nhưng chẳng thấyBỗng quay đầu lại nhìnThì thấy người nơi đóỞ nơi ánh lửa tàn.
