Rồi thì câu hỏi là làm thế nào để nhận ra mình đang hành động vì ảnh hưởng của một cảm xúc hay thái độ phiền não? Nó không chỉ là một cảm xúc; cũng có thể là một thái độ đối với cuộc sống, hay một thái độ đối với chính mình. Đối với điều này thì phải nhạy cảm một chút để tự quán xét nội tâm, và chú ý đến cảm giác bên trong. Để thực hiện điều này thì định nghĩa về một cảm xúc phiền não, hay thái độ phiền não rất hữu ích: nó khiến ta mất đi sự an lạc và tự chủ.
Nó có thể là vô ý thức, và thường là vô ý thức, nhưng có một số phiền não ẩn nấp đằng sau.
Hãy cho rằng mình đang cố gắng giải thích điều gì với ai. Nếu ta thấy trong bụng hơi khó chịu khi nói chuyện với người đó, thì đó là dấu hiệu rõ rệt cho thấy mình có một chút tự hào, chẳng hạn vậy. Ta có thể cảm thấy, “Mình thật thông minh, mình hiểu điều đó. Tôi sẽ giúp bạn hiểu điều đó.”. Mình có thể chân thành muốn giúp đỡ người kia bằng cách giải thích điều gì với họ, nhưng nếu cảm thấy hơi khó chịu trong bụng, thì có một chút tự hào ở đó. Điều đó đặc biệt xảy ra, khi chúng ta nói về những thành tựu của chính mình, hay những phẩm chất tốt đẹp của mình. Chúng ta sẽ thấy khó chịu một chút khi kinh nghiệm điều đó, và việc này rất thường xảy ra. Hoặc xem xét trường hợp của một thái độ phiền não, hãy cho là thái độ “Tất cả mọi người nên chú ý đến tôi”, mà chúng ta thường có. Chúng ta không thích bị bỏ mặc, vì không ai thích bị tảng lờ, nên ta cảm thấy, “Mọi người nên chú ý đến mình, và lắng nghe những gì mình nói”, v.v… Điều đó cũng có thể đi kèm với một chút lo lắng bên trong, đặc biệt là nếu người ta không chú ý đến mình. Tại sao họ nên chú ý đến mình? Khi bạn nghĩ về điều đó thì không có lý do chính đáng. Chữ “klesha” trong tiếng Phạn, “nyon-mong” trong tiếng Tây Tạng, là một thuật ngữ rất khó, mà ở đây, tôi dịch là “cảm xúc phiền não”, hay “thái độ phiền não”. Nó khó vì có một vài từ ngữ không thích hợp lắm trong phạm trù của một cảm xúc hay thái độ, ví dụ như mê muội. Chúng ta có thể rất mê muội về ảnh hưởng mà hành vi của mình tạo ra đối với người khác, hoặc với chính mình. Hoặc ta có thể mê muội về một tình huống, thực tại về những gì đang xảy ra. Ví dụ, cứ cho là mình không biết có ai không được khỏe, hoặc có người đang buồn bực. Trong những tình huống như vậy, chắc chắn mình có thể không ý thức được kết quả về việc nói bất cứ điều gì với họ sẽ ra sao; họ có thể rất khó chịu với mình, bất kể là mình có ý định tốt. Khi có loại tâm trạng phiền não đó, hãy gọi nó như vậy, thì mình sẽ không nhất thiết cảm thấy khó chịu bên trong. Nhưng như ta đã thấy, khi mất đi sự an lạc thì đầu óc ta sẽ không sáng suốt. Vì vậy nên mình mê muội, tâm trí không sáng suốt; cứ ở trong thế giới nhỏ bé của mình. Chúng ta mất tự chủ, bởi vì mình ở trong thế giới nhỏ bé của mình, không phân biệt được giữa những gì ích lợi và phù hợp với một tình huống, và những gì không ích lợi và không thích hợp. Vì thiếu trí phân biệt nên ta không thể hành động một cách đúng đắn và nhạy cảm. Nói cách khác thì ta không có tự chủ, để có thể hành động một cách đúng đắn và kềm chế việc làm điều gì không phù hợp. Theo cách đó thì mê muội phù hợp với định nghĩa này như một tâm trạng phiền não, mặc dù khó mà nghĩ rằng sự mê muội là một cảm xúc hay thái độ. Như tôi đã nói, “klesha” là một thuật ngữ rất khó để tìm thấy bất cứ từ ngữ nào để phiên dịch cho thật tốt.
