Gia đình một mẹ một con – Keiko và Akira – chuyển vào khu chung cư mới. Đâu ai hay biết, trong chiếc va li họ khiêng là hai đứa bé cũng là con của người mẹ ấy nhưng không được đăng ký hộ khẩu, phải lén lút đem vào nhà để chủ nhà không nghi ngờ. Đâu ai hay biết, tối đó Akira ra ga đón thêm em gái Kyoko về căn nhà mới. Vì trên giấy tờ chỉ có Akira là “con”, nên mọi hoạt động liên quan đến các em của em chỉ có thể lén lút thực hiện vào lúc không có người qua lại, thường vào ban đêm hoặc giữa trưa vắng vẻ.
Khi tìm được tình yêu mới, Keiko để lại một ít tiền, giao các em cho Akira chăm sóc rồi bỏ đi.
Như lần đầu xem Dare mo shiranai, tôi không khóc. Không phải vì cố ý, mà phải chăng vì nhìn Akira gắng gượng không rơi giọt nước mắt nào, kể cả khi biết mẹ không về nữa, kể cả lúc xảy ra thảm kịch, tôi chỉ dám cho phép mình một nỗi buồn nghẹn lại trong cổ họng, không thể phát ra thành tiếng.
Xen kẽ giữa những buồn đau của các em vẫn có những niềm vui lấp lánh của trẻ thơ. Kyoko vui với chiếc đàn piano đồ chơi, mơ về một tương lai mua được đàn thật. Shigeru vô tư chơi đùa với những chiếc xe. Yuki tập vẽ, tập viết, trân trọng để dành từng viên kẹo Apollo Choco anh mua cho. Akira khao khát được đi học, được chơi bóng chày. Câu chuyện của các em là cả một thảm kịch, là thất bại mang hậu quả khủng khiếp của người lớn, của xã hội, nhưng trong thế giới u ám đó vẫn có tiếng cười. Trong cái đầm lầy thối rữa của nhân loại (bao gồm tất cả chúng ta), các em vẫn đi qua đau thương, lớn lên, dù tâm hồn có bị thui chột, dù thân thể đã quá kiệt quệ, thì các em vẫn – cùng nhau – trưởng thành.
Lần đầu xem phim, tôi không nghĩ quá nhiều về cái tựa. Không ai hay biết, nhưng thảm kịch vẫn xảy ra, các em vẫn tiếp tục sống trong dòng chảy bất công gọi là “cuộc đời”. Lần này tôi đã nghĩ về nó nhiều hơn. Không ai hay biết không phải vì họ không biết, mà vì họ không muốn biết.
Tất cả mọi người đều đã chứng kiến cuộc sống cơ cực của những đứa trẻ vô tội: Akira mới 12 tuổi đã phải trưởng thành đóng vai cha mẹ, Kyoko chui vào tủ ôm áo mẹ vì nghĩ rồi mẹ sẽ về, Shigeru lén trốn ra đường khao khát được chơi xe điều khiển từ xa cùng mấy đứa nhỏ hàng xóm, hay ánh mắt Yuki ngây thơ ngước nhìn anh chị mỉm cười. Những khi đó, có lẽ ai cũng nguyền rủa người mẹ đã nhẫn tâm bỏ con đi sống chết mặc bay, và dĩ nhiên tôi không ngoại lệ. Nhưng nếu chỉ cần lên án một người mẹ vô tâm thành ra nhẫn tâm, ta chỉ cần một trang báo dài tường thuật lại sự việc. Chỉ cần một bộ phim ủy mị toàn nước mắt và đau khổ là chuyển tải được sự nhẫn tâm của người mẹ đó. Ta không cần một bộ phim hay như Dare mo shiranai, không cần có diễn xuất tinh tế của Yagira Yuya – người trẻ tuổi nhất đoạt giải Nam diễn viên xuất sắc tại LHP Cannes cho một vai diễn vô cùng phức tạp vừa ngây thơ vừa chững chạc, và hoàn toàn không cần một bộ phim do Koreeda Hirokazu ấp ủ ý tưởng suốt 10 năm, quay phim trong suốt 1 năm qua bốn mùa, làm đạo diễn.
Koreeda không xây dựng nhân vật Keiko cho chúng ta cảm thông, cũng không tạo ra nhân vật đó như tội ác trọng tâm để chúng ta lên án. Ông chỉ cần chúng ta xem phim và nghĩ về cái tựa. Mọi người ở cửa hàng tiện lợi đều biết (dù không ai hỏi trực tiếp, ngoài cô nhân viên hay nói chuyện với Akira) các em đã bị bỏ rơi. Chẳng ai làm gì cả. Bố của Akira nghe Akira kể việc Keiko bỏ rơi những đứa nhỏ, và sao nữa? Ông ta không làm gì cả, thậm chí còn không cho Akira đến một xu. Những người cha của Kyoko, Shigeru, Yuki, tất cả lần lượt đều đã bỏ rơi Keiko và những đứa trẻ từ lâu. Có thể nhiều khán giả không lên án họ, bởi vì họ không hề xuất hiện. Không xuất hiện thì làm sao thấy họ làm việc ác mà lên án? Ờ, tôi nghĩ ở ngoài đời có rất nhiều người mẹ đơn thân bị nguyền rủa trong khi nửa còn lại tạo ra đứa trẻ không hề bị lên án. Bởi vì sao? Vì họ đã biến mất từ lâu.
Người hàng xóm cũ của Akira từng qua lại với Keiko tốt hơn một chút, cho Akira một ít tiền để sống lay lắt thêm vài ngày nữa, nhưng ông ta cũng có cuộc sống riêng và sự quan tâm chỉ đến đấy. Những người bạn hay lui tới nhà Akira biết thực trạng căn nhà bẩn thỉu bừa bộn, hoàn toàn không có sự hiện diện của người lớn. Các em cũng làm ngơ, chẳng hề nói với ai. Người chủ chung cư khi Keiko dọn vào, không quên nói kháy là trẻ con thường hay làm phiền người lớn, chỉ bảo vợ mình đi xem xét tình hình vì tiền nhà còn thiếu. Và người vợ này có lẽ đã hiểu các em bị bỏ rơi. Một lần nữa, như mọi ai – cô ta vờ như không biết.
Tất cả mọi người đều có thể làm gì đó. Có thể thông báo với người có thẩm quyền. Nhưng không ai làm gì cả. Ai cũng quay mặt vờ như không biết. “Chuyện của người dưng ấy mà.” “Ai biết được tình cảnh gia đình họ thế nào.” Đó là những câu chúng ta tự nhủ hằng ngày khi gặp những cảnh đời như gia đình Akira.
Và nếu là tôi? Tôi không chắc mình sẽ tốt được hơn những người đó.
Trong phim đâu có ai là người xấu? Chúng ta đâu ai nghĩ bản thân mình là người xấu, đâu ai muốn làm người xấu. Chúng ta chỉ không-biết, không-muốn-biết, và không đủ quan tâm đến những mảnh đời bên lề xã hội, đủ để hỏi họ thêm vài câu hỏi, đủ để khoan dung với những đứa trẻ ồn ào, đủ để nhìn người mẹ đơn thân đang chật vật và hỏi, “Chị có cần giúp gì không?”
Ở một xã hội rẻ rúng những người mẹ đơn thân, xem tiếng ồn của trẻ em là một sự phiền toái, nơi chỉ 10-20% các ông bố trả tiền nuôi con, chỉ mới năm 2026 các cha mẹ mới có quyền nuôi con chung (trước đây đại đa số các bà mẹ sẽ là người nuôi con sau ly dị, còn tiền bạc thì… hãy nhìn lại con số 10-20% ở trên), thì chúng ta lên án Keiko để làm gì? Lên án một người mẹ như Keiko thật dễ dàng, nhưng để đạt được kết quả gì? Lên án tất cả những người mẹ như Keiko, còn những người cha bỏ con từ lâu, không hề xuất hiện trong phim thì sao? Còn những người qua đường chọn im lặng, như chúng ta thì sao?
Cũng rất may mắn là Koreeda sensei không bắt chúng ta trả lời, nên ta còn có thể ngồi xem phim, ngẫm nghĩ, và tự trả lời với chính mình.
Không phán xét nhưng không ngần ngại phơi bày thực trạng của các mảnh đời bị bỏ rơi, phim vẫn đi theo phong cách tiết chế của Koreeda – luôn giữ khoảng cách nhất định giữa người xem và nhân vật, không sử dụng những thủ pháp như âm nhạc hay cảnh quay kịch tính để đẩy cảm xúc. Với cái nhìn cảm thông và nhân ái với những số phận bên lề cuộc đời, Dare mo shiranai không chỉ là một trong những phim hay nhất của Koreeda sensei, mà còn là một phim rất quan trọng với điện ảnh Nhật Bản hiện đại.
Chúng ta có biết đến họ không? Biết chứ, nhưng tự lừa dối bản thân rằng ta không biết.
