Đinh Nhật Thận (1815 – 1866) là một nhà thơ, đồng thời là một thầy thuốc giỏi thời nhà Nguyễn. Nhưng do tính cương trực nên đường công danh của ông không thuận lợi. ông từ quan về quê mở trường dạy học và làm thuốc giúp dân. ông là người làng Thanh Liên, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, đỗ Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1838) năm Minh Mạng thứ 19. Đinh Nhật Thận nổi tiếng là một thầy thuốc giỏi, danh tiếng của ông được truyền tụng khắp kinh thành Huế. Trong một lần ngẫu hứng ông mời bạn bè đến nhà chơi tổ tôm và từ sự việc này, ông đã bị khép vào tội chết.
Là bạn thân của Cao Bá Quát, nên sau khi Cao Bá Quát làm quân sư cho Lê Duy Cự khởi nghĩa chống lại triều đình nhà Nguyễn, Đinh Nhật Thận bị nghi kỵ, gọi về Huế để tiện theo dõi. Tại Huế, ông bị theo dõi nghiêm ngặt, nhất cử nhất động đều được báo cáo với phủ doãn Thừa Thiên. Một lần mật thám của phủ Thừa Thiên thấy người nhà ông cầm một bức thư sang sông liền giật lấy xem, thấy viết: “Tứ tướng dĩ cụ, chỉ khiếm nhất viên, tương nhất bách nhị thập tinh binh, độ hà lai chiến”, nghĩa là: “Bốn tướng đã có mặt, chỉ thiếu một tướng, hãy đem đủ 120 tinh binh, qua sông giao chiến”.
Tên này hăm hở cầm “mật thư” về trình quan, Đinh Nhật Thận liền bị bắt giải về phủ. ông giải thích với quan phủ rằng: “Đây chỉ là một giấy mời đánh tổ tôm. Tôi đã có 3 người bạn đến rủ đánh tổ tôm, với tôi là 4, đó là ” Tứ tướng dĩ cụ”. Nhưng đánh tổ tôm phải có 5 người, nên “Chỉ khiếm nhất viên”. Tôi mời 1 người bạn nữa ở bên kia sông sang chơi và mượn cả cỗ bài 120 quân, nên phải: “Tương nhất bách nhị thập tinh binh, qua sông giao chiến”. Nhưng quan phủ không chấp nhận lời biện bạch của ông, kết án là “yêu thư yêu ngôn” rồi gửi ông về trình Bộ Hình. Không may cho ông, quan Thượng thư bộ Hình vốn có thù sẵn với ông, nay được dịp nên cố tình ghép ông vào tội chết vì có âm mưu làm loạn. Lúc ấy, cụ cố thân mẫu của quan đang bị bệnh nặng, nghe danh tiếng chữa bệnh của Đinh Nhật Thận nên muốn mời ông đến chữa. Bất đắc dĩ quan Thượng thư phải cho lính xuống nhà giam đòi ông. Đinh Nhật Thận trả lời: Chú về bẩm hộ, quan lớn mời thầy thuốc chữa bệnh cho cụ cố mà làm như gọi dân đến hầu kiện. Như vậy thầy vừa mất thể diện, quan lớn vừa mang tội bất hiếu. Khi nào quan lớn thân hành tới đón ta, ta mới đi. Quan Thượng thư một mặt bị cụ cố thúc bách, một mặt được những người xung quanh khuyên nhủ, đành nén giận đến nhà giam mời Đinh Nhật Thận. Thuốc thang ít lâu, cụ cố khỏi bệnh, thầy thuốc cũng được thoát chết vì sau khi bình phục cụ cố buộc quan Thượng thư phải tìm cách tha tội cho ân nhân đã cứu sống mình.
Thế là chỉ vì bức thư mời bạn đến đánh tổ tôm mà quan nghè Đinh Nhật Thận bị kết án tử hình nhưng may nhờ tài chữa bệnh, ông đã thoát chết.
Luật nay: Không được suy diễn khi kết tội
Với những tình tiết xung quanh vụ án này, bạn đọc có thể thấy là vô lý nhưng đây lại là câu chuyện có thật, thường xảy ra vào thời phong kiến xưa. Thời đó, chỉ cần một câu nói phạm huý, một hành động vô ý, một người, nhất là khi người đó lại đang làm quan, có thể phải trả giá bằng cả tính mạng.
Theo luật ngày nay, mọi người đều có thể bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt sang hèn, địa vị. Tuy nhiên, một công dân chỉ bị coi là có tội khi đã có một bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Để ra được bản án đó, Tòa án phải mở phiên xét xử, xem xét đầy đủ và toàn diện những chứng cứ buộc tội người đó. Trong trường hợp không có chứng cứ buộc tội hoặc chứng cứ quá yếu thì Tòa án có thể tuyên người đó không phạm tội hoặc trả hồ sơ để yêu cầu cơ quan điều tra bổ sung. Chỉ khi nào các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập được đầy đủ chứng cứ kết tội và chứng minh được người đó đúng là người đã thực hiện hành vi phạm tội, sau quá trình xét xử, tranh tụng công khai, lúc đó, Tòa án mới có thể ra bản án kết tội.
Theo luật ngày nay, nếu người nào đó có hành vi hoặc lời nói nhằm tuyên truyền chống phá Nhà nước; phao tin bịa đặt gây hoang mang trong nhân dân hoặc làm ra hoặc tàng trữ những tài liệu, văn hóa phẩm có nội dung chống Nhà nước…, thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 88 BLHS. Tuy nhiên, để kết tội một người theo điều luật này thì phải chứng minh được là người đó có những hành vi đó, mục đích và ý chí chủ quan của họ là cố tình muốn chống phá Nhà nước. Do vậy, nếu vụ án “mời đánh tổ tôm phải tội chết của lương y Đinh Nhật Thật” được xét xử theo luật ngày nay, thì lương y Thật sẽ không bị xử lý hình sự chỉ vì đã có giấy mời các bạn đến đánh tổ tôm. Khi kết tội, pháp luật không cho phép bất cứ ai được quyền suy diễn một cách chủ quan nhất là cách suy diễn đó hoàn toàn bất lợi cho người bị tình nghi là phạm tội.
Ánh Dương
