Lời nói dối của thi ca
Tôi tưởng tượng nếu những người đó đọc bài thơ này của thi hào Federico García Lorca thì sao nhỉ?
“Mặt trăng nức nở kêu
“Ta muốn làm một trái cam”
Mi không thể — trăng của ta ơi —
dẫu mi hoá hồng
hay ngả màu vàng chanh
Buồn lắm!”
Hẳn họ sẽ chất vấn ông, mặt trăng nào biết nức nở? Mặt trăng nào nói nó muốn làm một trái cam? Mặt trăng có biết nói đâu? Toàn những điều phi lý.
Nhưng nói về trăng hình như cũng đi xa quá rồi. Thôi thì ta mời họ đọc câu thơ mà thi sĩ hàng đầu nước Anh trong thế kỷ 19 Gerard Manley Hopkins viết để tả tiếng kêu của con chim sơn ca rừng: “Teevo cheevo cheevio chee.” Con chim sơn ca rừng nào lại kêu như vậy? Hẳn là người ta cũng sẽ bảo Hopkins chỉ rặt bịa chuyện mà thôi.
Nhưng thơ là thế, và nếu quy tội “nói láo” cho bài thơ của Mai Văn Phấn, thì hẳn thơ ca phần nhiều trên đời cũng không thoát khỏi cái tội ấy.
Không ai bắt tất cả mọi người trên thế gian này phải hiểu cho thơ. Một trong những ông tổ của triết học phương Tây, Plato, là người thậm ghét thơ. Theo ông thì thơ ca chỉ là sự bắt chước cái bề mặt của sự vật và chỉ là một ảo ảnh của sự thật, nghĩa là thơ ca nói dối.
Nhưng khác với những người chỉ trích Mai Văn Phấn, Plato không ưa thơ nói chung vì bản chất dối gian của nó, còn những cá nhân kia vì không biết bản chất của thơ nên mới muốn một thứ thơ thẳng đuột, không dối gian, không tưởng tượng. Họ muốn một thứ đội lốt thơ chứ không phải là thơ.
Đến mức, người ta chế ra cả một bài tạm gọi là “thơ” giễu lại bài của Mai Văn Phấn thế này:
“Có con chim chào mào
Đậu trên cành cây cao
Thằng nhà thơ nói láo
Cho nên mới tả vào […]”
Đó là một sáng tác thẳng đuột, “ưu điểm” là rất vần. Nhưng chớ nên cho rằng cứ vần thì là thơ. Mà cũng chớ cho rằng, thơ thì nhất định phải vần. Vần là một công cụ hữu dụng cho các nhà thơ, nhưng vần không phải bản chất của thơ ca.
Có những nhà thơ đơn giản là không thích sự vần vè, như John Milton, tác giả của tập trường thi Paradise Lost, cho rằng vần là “sự hạn chế việc biểu hiện nhiều điều theo cách khác”. Nhưng John Milton vẫn là nhà thơ, thậm chí được công nhận như một trong những nhà thơ lớn nhất trong lịch sử văn chương thế giới.
