Câu lạc bộ Sinh viên Tâm Lý

Lời người dịch: Trước đây, chứng Muộn phiền giới có tên gọi là “Rối loạn định dạng giới” (tiếng Anh: Gender Identity Disorder). Đến năm 2013, Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần DSM-5 đã đổi tên và bỏ đi cụm từ “Rối loạn” (Disorder), nhằm tránh gây ác cảm hoặc mang ý miệt thị.

Các cách gọi thông dụng khác bằng tiếng Việt là Rối loạn bản dạng giới, Rối loạn định dạng giới, Muộn phiền giới, Bức bối giới. Trong bài viết này “Gender Dysphoria” sẽ được dịch là “Muộn phiền giới” hoặc “Phiền muộn giới tính”.

1. Chứng Muộn phiền giới tính là gì?

Chứng phiền muộn về giới đề cập đến cảm giác đau khổ, buồn rầu và lo lắng mà một người trải qua khi giới tính mà họ được ấn định không phù hợp với bản dạng giới của họ. Những người trải qua phiền muộn giới tính có thể cảm thấy khó chịu và đau khổ về sự xung đột giữa các đặc điểm sinh học của cơ thể với cách họ cảm nhận và suy nghĩ về bản thân.

Những người này cũng cảm thấy buồn khổ và không thoải mái về những vai trò giới tính truyền thống mà mọi người luôn mong đợi ở họ.

Ảnh hưởng của chứng phiền muộn giới tính có thể khác nhau ở mỗi người. Đối với một vài người, những cảm giác xung đột này có thể ảnh hưởng đến hình ảnh bản thân (self-image) và hành vi của họ. Một người mắc chứng phiền muộn giới có thể đối phó với cảm giác khó khăn bằng cách thay đổi biểu hiện đặc trưng hoặc sự phân định thường có đối với giới tính được cho là của họ. Bên cạnh đó, họ cũng có thể thay đổi ngoại hình của mình.

Trẻ em gặp phải tình trạng muộn phiền giới có thể bày tỏ mong muốn của chúng về việc được trở thành người có giới tính khác. Đôi khi, chúng có thể đòi đồ chơi, thay đổi kiểu tóc và quần áo có liên quan đến giới tính trái ngược.

Không phải tất cả mọi người mắc chứng phiền muộn giới đều được xác định là người chuyển giới (transgender). Tuy nhiên, phần lớn người được chẩn đoán mắc chứng này là người chuyển giới, phi nhị nguyên giới (gender fluid) hoặc những người không tuân theo các khuôn mẫu thể hiện giới (gender non-conforming).

1. Triệu chứng:

Các triệu chứng của Muộn phiền giới tính có thể bao gồm cảm giác mạnh mẽ về sự đau khổ và không hài lòng với giới tính được ấn định của một người. Một số dấu hiệu cho thấy ai đó đang trải qua chứng phiền muộn giới bao gồm:

• Mong muốn không phải sở hữu những đặc điểm căn bản và nguyên thủy của giới tính mà họ đang được người khác nhận định.
• Mong muốn được đối xử như một người khác giới.
• Mong muốn có tất cả các đặc điểm của giới tính mà họ cho rằng mình thuộc về.
• Luôn khẳng định rằng họ thuộc về giới tính khác so với giới tính mà họ được ấn định khi sinh ra.
• Dành sự ưu tiên cho những vai trò của giới tính khác.
• Từ chối mạnh mẽ các loại đồ chơi, trò chơi và những thứ khác liên quan đến giới tính mà họ được nhận định.
• Thường mang những quần áo được cho là phù hợp với người có giới tính khác.

Những người trải qua chứng phiền muộn về giới sẽ thường xuyên thể hiện rằng họ muốn trở thành người khác giới. Những người này thường cảm thấy không hài lòng và thoải mái với các vai trò giới tính và các biểu hiện giới tính mà họ được ấn định. Điều này có thể biểu hiện trong các hành vi như ăn mặc giống giới tính mà họ ưa thích, chơi các đồ chơi thường dành cho người khác giới và bác bỏ những hành vi định kiến giới.

Chứng phiền muộn giới tính không liên quan đến xu hướng tính dục của một cá nhân. Những người gặp phải chứng phiền muộn về giới có thể là người dị tính, đồng tính nam, đồng tính nữ hoặc song tính. Những người cảm thấy phiền muộn về giới cũng có thể là người không tuân theo các khuôn mẫu thể hiện giới hoặc người chuyển giới. Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhận ra là không phải ai chuyển giới hoặc không phù hợp với các khuôn mẫu giới tính đều trải qua chứng phiền muộn giới.

Bản dạng giới (Gender Identity) so với Xu hướng tính dục (Sexual Orientation)

Việc phân biệt giữa bản dạng giới và xu hướng tính dục cũng rất quan trọng. Bản dạng giới đề cập đến ý thức bên trong một người về giới tính của họ, cho dù đó là nam, nữ hay bên ngoài giới tính nhị phân (gender binary). Xu hướng tính dục đề cập đến sự hấp dẫn về thể chất, cảm xúc hoặc tình cảm của một người đối với người khác.

Trong đó giới tính liên quan đến bạn là ai, xu hướng tính dục nói về người mà bạn bị thu hút. Một số người mắc chứng phiền muộn giới tính là một phần của cộng đồng LGBTQ+, nhưng người phiền muộn giới tính không có nghĩa là một người đồng tính nam (gay), đồng tính nữ (les) hay song tính (bisexual).

1. Chẩn đoán:

Chứng phiền muộn giới là một chẩn đoán được liệt kê trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê về Rối loạn Tâm thần (DSM-5). Trong ấn bản trước của DSM, tên gọi “Rối loạn bản dạng giới” được dùng để chỉ tình trạng này. Tuy nhiên, điều này đã được thay đổi vào năm 2013 để xóa bỏ sự kỳ thị liên quan đến việc gọi nó là “rối loạn”. Khi còn được trình bày là một chứng rối loạn nhận dạng, DSM-5 có cách tiếp cận mô tả nhiều hơn và tập trung hơn vào sự khó chịu và đau khổ mà chứng phiền muộn này gây ra.

1. Đối với Thanh thiếu niên và Người lớn:

Để được chẩn đoán mắc chứng phiền muộn giới khi ở tuổi vị thành niên hoặc người lớn, một cá nhân phải trải qua tình trạng đau khổ hoặc suy giảm nghiêm trọng về mặt lâm sàng trong lĩnh vực xã hội, công việc và các lĩnh vực quan trọng khác của cuộc sống. Những cảm giác này phải kéo dài ít nhất 6 tháng và kèm theo ít nhất 2 trong số những điều sau:

• Có sự không tương đồng đáng kể giữa các đặc điểm giới tính sinh học và giới tính mà cá nhân đó cảm nhận.
• Khao khát loại bỏ các đặc điểm giới tính sinh học mà họ đang có.
• Mong muốn có các đặc điểm của giới tính mà họ đang trải qua.
• Mong muốn trở thành người có giới tính mà họ đang trải qua.
• Mong muốn được xem như người có giới tính mà họ đang trải qua.
• Có niềm tin rằng họ có những hành vi, cảm xúc và phản ứng như đặc điểm của những người có giới tính mà họ đang trải qua.

1. Đối với Trẻ em:

Trẻ em cũng có thể gặp phải chứng phiền muộn giới tính. Không hiếm trẻ em thể hiện các hành vi không phù hợp với giới tính, vậy nên điều quan trọng là phải phân biệt giữa các hành vi điển hình thời thơ ấu và chứng phiền muộn giới tính thực sự.

Tương tự như của người lớn, trẻ em phải trải qua những suy giảm chức năng hoặc buồn rầu nghiêm trọng kéo dài tối thiểu 6 tháng. Chúng cũng phải trải qua ít nhất 6 trong số các triệu chứng sau:

• Luôn khẳng định rằng chúng là người có giới khác hoặc mong muốn trở thành người khác giới.
• Có sở thích tham gia vào các trò chơi tưởng tượng hoặc đóng vai một người khác giới.
• Có sự ưa thích với kiểu quần áo thường dành cho người khác giới.
• Có sở thích chơi các đồ chơi được tạo ra theo khuôn mẫu cho người khác giới.
• Từ chối chơi các đồ chơi hoặc hoạt động liên quan đến giới tính mà chúng được nhận định là.
• Tỏ ra không thích các đặc điểm giới tính sinh học của chúng.
• Mong muốn có các đặc điểm giới tính sinh học phù hợp với bản dạng giới của chúng.
• Thích chơi với những đứa trẻ khác giới.

Các dấu hiệu của chứng phiền muộn giới tính ở trẻ em có thể xuất hiện sớm nhất là khi trẻ lên 4 tuổi. Những triệu chứng này thường trở nên mạnh mẽ hơn khi trẻ phát triển, đặc biệt là khi chúng bắt đầu trải qua những thay đổi về thể chất liên quan đến tuổi dậy thì.

Phiền muộn giới (Gender Dysphoria) với Sự không phù hợp về giới tính (Gender Nonconformity)

Điều cần lưu ý là chứng phiền muộn giới và không phù hợp giới không giống nhau. Sự không phù hợp giới (gender nonconformity) mô tả việc các hành vi và biểu hiện giới của một người không tương ứng với các chuẩn mực khuôn mẫu về giới tính người đó được ấn định. Sự không phù hợp về giới tính không được xem là một rối loạn tâm thần.

4. Nguyên nhân:

Nguyên nhân chính xác của phiền muộn giới tính vẫn chưa được xác định hoàn toàn, các yếu tố khác nhau có thể đóng vai trò trong việc hình thành nên chứng này. Yếu tố di truyền, sự ảnh hưởng của nội tiết tố (hormone) trong quá trình phát triển trước khi sinh và các nhân tố xung quanh môi trường cũng có thể liên quan đến chứng phiền muộn giới tính.

Ví dụ, tiếp xúc với các hóa chất trước khi sinh có liên quan đến sự gián đoạn quá trình phát triển bình thường của việc xác định giới tính. Nghiên cứu cũng chỉ ra có mối quan hệ di truyền bởi tỉ lệ xuất hiện phiền muộn giới tính giữa các cặp sinh đôi cùng trứng cao hơn so với các cặp sinh đôi khác trứng.

Sự khởi phát của chứng phiền muộn giới thường xuất hiện ở thời thơ ấu. Mặc dù các cơ chế chính xác vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng chúng ta biết rằng khi sinh ra, giới tính của trẻ em được ấn định dựa trên sự giải phẫu cơ thể về mặt thể chất. Giới tính được chỉ định khi sinh ra của một đứa trẻ thường quyết định cách chúng được nuôi dưỡng và cách những người khác tương tác với chúng. Khi lớn lên, chúng có thể sẽ bắt đầu cảm thấy có sự không phù hợp giữa bản dạng giới và giới tính được ấn định của mình. Trong một số trường hợp, sự không phù hợp này sẽ dẫn đến những cảm giác của chứng muộn phiền giới tính.

5. Điều trị:

Việc điều trị chứng phiền muộn giới mang tính cá nhân cao và dựa trên nhu cầu của mỗi người. Quá trình này thường tập trung vào việc giúp cá nhân khám phá ra bản dạng giới của họ, bằng cách cho phép họ thể hiện giới tính của mình sao cho tương ứng với giới tính mà họ cảm nhận về mình. Điều này bao gồm cả việc ăn mặc sao cho phù hợp với bản dạng giới của họ, sử dụng tên và đại từ khác nhau hoặc thực hiện các bước y khoa để thay đổi cơ thể.

Ngoài việc tư vấn, điều trị chứng phiền muộn giới có thể liên quan đến nội tiết tố và phẫu thuật chuyển giới.

1. Điều trị Y khoa

Một số người mắc chứng phiền muộn giới tính sẽ mong muốn được điều trị bằng các phương pháp phổ biến, bao gồm việc sử dụng hormone giới tính chéo và các thủ thuật y khoa nhằm tái xác định giới tính. Việc điều trị bao gồm phẫu thuật chỉnh sửa cơ thể nhằm điều chỉnh các đặc điểm bên ngoài của một người sao cho trùng khớp với bản dạng giới bên trong của họ.

Liệu pháp hormone và phẫu thuật chuyển giới là hai cách để có thể thực hiện được điều này. Tuy nhiên, việc sử dụng phương pháp điều trị cần được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu và mục tiêu của mỗi cá nhân. Một số người muốn chuyển đổi hoàn toàn sang giới tính mà họ mong muốn. Trong khi đó, những người khác có thể chỉ muốn giảm thiểu các đặc điểm giới tính phụ, chẳng hạn như lông mặt hoặc ngực, khi các đặc điểm đó không phù hợp với bản dạng giới của họ.

Điều quan trọng nên nhớ rằng dù phẫu thuật chuyển giới là một phương pháp phổ biến, không phải tất cả mọi người gặp muộn phiền giới đều sẽ lựa chọn như vậy. Phẫu thuật là phương pháp điều trị rất tốn kém và thường sẽ không được bảo hiểm chi trả. Bên cạnh đó, không phải ai cũng muốn phẫu thuật chuyển giới hoàn toàn. Trong khi một số người chọn cách thay đổi sự thể hiện bên ngoài và cách ăn mặc để phù hợp với cảm nhận bên trong về bản dạng giới của họ, một số người khác lại chọn liệu pháp hormone.

Các hormone nam tính và nữ tính có tác dụng giúp giảm bớt hoặc chấm dứt những cảm giác bức bối và phiền muộn về giới tính của người mắc chứng phiền muộn giới. Những hormone này đôi khi sẽ gây ra tác dụng phụ, bao gồm những thay đổi trong ham muốn tình dục và khả năng gây ra các triệu chứng hưng cảm, hưng phấn hoặc rối loạn tâm thần ở những người nguy cơ tiềm ẩn.

Tuy nhiên, những người không có khả năng thực hiện bất kỳ phương pháp nào kể trên, họ có thể sẽ trải qua việc gia tăng những cảm xúc tiêu cực về tâm lý, bao gồm lo âu và trầm cảm. Trong những trường hợp như vậy, liệu pháp tâm lý sẽ giúp một người cảm thấy thoải mái hơn bằng cách thể hiện ý thức về giới tính mà họ cảm nhận và cải thiện sức khỏe tinh thần.

1. Tâm lý trị liệu:

Thay vì thay đổi hoàn toàn, một vài người chỉ có mong muốn trò chuyện và nhận được những lời tư vấn. Quá trình tư vấn giúp họ cảm thấy thoải mái hơn với cảm xúc của mình, giúp họ xác nhận bản dạng giới cũng như đối phó hoặc giảm bớt đi những cảm giác đau khổ. Ngoài ra, tư vấn cặp đôi hoặc tư vấn cho gia đình là một cách giúp bạn đời, cha mẹ và các thành viên khác trong gia đình hiểu rõ hơn những gì người thân yêu của họ đang trải qua. Điều này giúp cá nhân nhận được nhiều sự hỗ trợ hơn đến từ bạn bè và xã hội, từ đó cung cấp cho họ một môi trường lành mạnh.

Các phương pháp điều trị tâm lý cho người mắc chứng phiền muộn giới tính không cố gắng thay đổi nhận dạng giới của một cá nhân. Thay vào đó, liệu pháp tâm lý tập trung vào việc giúp mọi người cảm thấy thoải mái hơn khi chấp nhận và thể hiện giới tính của họ.

Mục đích của các liệu pháp tâm lý là giúp mọi người cảm thấy hài lòng và cải thiện chất lượng cuộc sống của họ bằng cách giảm bớt cảm giác khó chịu. Việc này được thực hiện thông qua:

• Khám phá bản dạng giới và biểu hiện giới tính.
• Học cách quản lý căng thẳng.
• Thực hành việc chấp nhận bản thân (self-acceptance).
• Xây dựng mạng lưới hỗ trợ.
• Đưa ra quyết định về cách tùy chọn chuyển đổi.
• Cải thiện các mối quan hệ.

Liệu pháp tâm lý không chỉ giúp mọi người giảm bớt cảm giác khó chịu, mà còn có thể hỗ trợ mọi người trong bất cứ giai đoạn nào của quá trình cải thiện cuộc sống của họ.

6. Thách thức:

Những người không phù hợp về giới và gia đình thường có nhiều nguy cơ bị kỳ thị và phân biệt đối xử vì bản dạng giới của họ. Những người mắc chứng phiền muộn giới là người chuyển giới hoặc không phù hợp giới tính cũng có nguy cơ cao trở thành nạn nhân của các hành vi bạo lực và bắt nạt.

Ngoài ra, những người theo đuổi các phương pháp điều trị y khoa như điều chỉnh nội tiết tố hoặc phẫu thuật chuyển giới sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe và được cấp bảo hiểm phù hợp để điều trị.

Cảm giác buồn lo kết hợp với thiếu hụt hỗ trợ xã hội thường góp phần gây ra đau khổ về tinh thần và các vấn đề khác cho những người mắc chứng phiền muộn giới. Họ có nguy cơ gặp phải một số rối loạn như trầm cảm, lo âu, lạm dụng chất kích thích, tự làm hại bản thân và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những người mắc chứng phiền muộn giới tính có nguy cơ tử vong do tự sát cao hơn so với dân số chung. Một nghiên cứu cho thấy 48,3% người tham gia mắc chứng phiền muộn giới đã từng có ý định tự tử và 23,8% đã cố gắng tự tử ít nhất một lần.

7. Cách đối phó:

Cách đối phó với những cảm giác muộn phiền về giới thường tập trung vào việc giúp một người cảm thấy thoải mái và dễ chịu hơn với bản dạng giới của họ. Một số chiến lược khác có thể giúp mọi người đối phó với cảm giác phiền muộn về giới bao gồm:

• Tìm kiếm sự hỗ trợ: Hãy thử tham gia một nhóm hỗ trợ và nói chuyện với những người đã có kinh nghiệm tương tự như bạn.
• Giảm sự khó chịu: Sử dụng các phương án như quấn ngực hoặc che đi bộ phận sinh dục để giảm thiểu sự xuất hiện của các đặc điểm thể chất gây ra cảm giác khó chịu.
• Chăm sóc bản thân: Ưu tiên sự chăm sóc bản thân và giữ gìn sức khỏe về tinh thần. Làm những việc khiến bạn cảm thấy hài lòng về bản thân và cơ thể của mình.
• Khẳng định bản dạng giới của bạn: Hãy thử làm những việc nhỏ giúp khẳng định bản dạng giới của bạn. Điều này bao gồm việc đeo một số phụ kiện đặc trưng nhất định, thay đổi kiểu tóc yêu thích hoặc yêu cầu người khác gọi bạn bằng đại từ mà bạn ưa thích.
• Lập kế hoạch cho tương lai: Mọi người có thể chọn theo đuổi các phương án pháp lý để chuyển sang giới tính họ mong muốn hoặc chuyển đổi môi trường xã hội. Nghiên cứu các bước và lập một kế hoạch sẽ giúp bạn hướng tới các mục tiêu dài hạn của mình, cho dù các mục tiêu đó liên quan đến việc chuyển đổi y tế, xã hội hay pháp lý.

Đại từ

Một số người mắc chứng phiền muộn giới tính sẽ thích sử dụng đại từ tương ứng với bản dạng giới của họ. Hoặc họ có thể thích sử dụng đại từ trung tính như “họ” (they).

(Lời người dịch: Ở Việt Nam, một số đại từ trung tính thông dụng có thể sử dụng ở ngôi thứ nhất là người nói như: tôi, tớ, mình, đây; ngôi thứ hai là người nghe như: bạn, cậu, đằng ấy; ngôi thứ ba là nhân vật được nói đến như: bạn đó, cậu đó, người đó, bạn kia…)

Dù hướng tới các mục tiêu dài hạn, bạn vẫn nên tìm kiếm các giải pháp ngắn hạn giúp bản thân ứng phó với cảm giác khó chịu. Điều này có thể được thực hiện bằng cách che đi hoặc giảm thiểu sự tiếp xúc của bạn với các đặc điểm giới tính gây ra cảm giác không thoải mái. Hãy dành thời gian khám phá bản dạng giới của bạn và những cách thể hiện phù hợp với bạn.

NGUỒN BÀI DỊCH

Cherry, K. (2021, April 22). What Is Gender Dysphoria? Retrieved from https://www.verywellmind.com/gender-dysphoria-5085081#citation-8

Người dịch: Đinh Thị Huệ Anh

Người des ảnh: Nguyễn Thùy Nhung.