Một nhà báo tôi từng cộng tác có nói với tôi: những thằng xuất phát từ dân văn, thơ phú suốt ngày, cái lãng mạn chúng nó thừa thãi, nhàm và loãng; đọc những bài văn hay thơ của những kỹ sư có tâm hồn mới đúng chất, nó là cái thứ rượu tăm được chắt lọc tinh tế. Nhớ đến câu nói ấy, tôi mới chợt nghĩ, viết văn thơ hay nghị luận triết học, chính trị mãi cũng nhàm, một kẻ suốt ngày triết lý hóa ra triết lý gàn, đăm đăm suy nghĩ nghiêm nghị mãi hóa ra kẻ khó gần. Thế thì viết cái gì bây giờ? Đã thế thì xoay ra thơ Bút Tre vậy, cho cả làng cùng cười … ngoác mồm ra! …
Bút Tre thật và Bút Tre dân gian
Thơ bút tre là một dòng thơ trào phúng đặc sắc, đầy sáng tạo trong làng thơ Việt Nam. Người khơi mào cho trường phái thơ bút tre là nhà thơ Bút Tre, ông Đặng Văn Đăng (1911-1987), nguyên là Trưởng ty văn hóa tỉnh Phú Thọ. Ông từng đỗ tú tài triết học và viết báo dưới thời Pháp thuộc, từng làm công tác ngoại giao với chức danh bí thư thứ hai sứ quán Việt Nam tại Rumani. Nghĩa là người rất chính thống, nghiêm túc và có trình độ học vấn. Khi được giao làm Trưởng ty văn hóa, ông mới sáng tạo ra những vần thơ vui để cổ động sản xuất, chiến đấu, một lối thơ dễ sáng tác, không cầu kỳ, bóng bẩy mà mộc mạc, vui, thậm chí hơi tục kiểu tiếu lâm, để quần chúng dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ, đọc để cười ngả nghiêng, xả hơi sảng khoái sau những giờ lao động mệt mỏi.
Dòng thơ Bút Tre đã ra đời như thế. Nhiều giai thoại về nhà thơ Bút Tre cùng những câu thơ ứng khẩu ngộ nghĩnh của ông vẫn còn được lưu truyền:
Hoan hô đại tá Võ NguyênGiáp ta thắng trận Điện Biên lẫy lừng
Hoan hô trung tá Phạm TuânBay lên vũ trụ một tuần … về ngay
Làng ta có cái núi voiĐủ cả đầu đuôi, đủ cả vòiVoi cũng hăng say đua sản xuấtĐầu thì trồng sắn đít trồng khoai
Con ruồi là giống hiểm nguyBàn chân của nó rất vi trùng nhiều
Tuy vậy, mặc dù gây cười, song thơ bút tre gốc phần nhiều mang tính tuyền truyền rõ nét, có vui nhưng vẫn nghiêm trang, nhiều câu nhiều bài quả thực là “tre đực” – ý tứ khô cứng, nghèo nàn, ngô nghê:
Hoan hô thủ tướng Phạm Văn Đồng Bàn tay Người vẩy muôn dòng mắt theo Bên đường người nhẩy, cây reo
Đồng chí Lê Duẩn lần đầu tiênThăm nhà anh Hùng thăm tỉnh ủyTấc đất tấc vàng người ưu tiênNâng gót quê hương bước tiến bước
…
Chính dân gian mới là người làm sống lại và khơi mạch cho dòng thơ bút tre chảy bất tận. Bắt chước thủ pháp của thơ bút tre thật, các nhà thơ dân gian đã sáng tạo đầy bất ngờ, đưa thơ bút tre thành thơ tiếu lâm, thơ trào phúng gây cười đến chảy nước mắt. Những cái khô cứng, hơi hướng tuyên truyền chính trị đã bị dân gian gạt bỏ, thay vào đó là những nội dung vui hay đả kích châm biếm, khoái hoạt, tự do hoàn toàn. Thí dụ:
Việt Nam khoai trộn bột mỳMày vào vũ trụ làm gì hả Tuân?
Hoan hô đồng chí Hà Đăng-Ấn cho tàu chạy băng băng … như rùa!
Từ thơ Bút Tre (viết hoa) đến thơ bút tre (viết thường) là một quá trình “dân gian hóa”, khiến thơ bút tre đi vào lòng dân và được nhớ mãi. Giờ người ta cũng chẳng quan tâm tới ông Bút Tre là ai, vì thơ bút tre đã thành tài sản chung của dân chúng và có hàng ngàn nhà thơ bút tre dân gian khuyết danh đã sáng tác những câu thơ được lưu truyền mãi.
Các thủ pháp của thơ bút tre
(*) Lối bẻ từ: ngắt giữa hai chữ lẽ ra phải đọc liền nhau, một chữ đặt ở cuối câu “lục” và chữ kia ở đầu câu “bát”, tạo ra một “mạch” kết nối mới hài hước đến ngạc nhiên và thường là … tục.
(Bút Tre gốc)Hoan hô đồng chí Võ NguyênGiáp ta thắng trận Điện Biên lẫy lừng
(Các phiên bản bút tre dân gian)
Email anh viết thật bay-bướm em chờ đợi từng ngày từng đêm
Anh đi công tác Plây-Cu dài dằng dặc biết ngày nào raAnh đi công tác Buôn-ma-thuột xong một cái là về với em
Anh đi công tác Buôn-ma-thuột xong một cái lại về Plây-Cu. Anh tuy có hơi gầy,nhưng mà em vẫn ngày ngày đợi anh!
Hoan hô các cháu chơi cầu-lông vừa phát triển bước đầu còn thưaQuyết tâm tập luyện sớm trưa,Đập cho các chú như mưa trận cầu …
Chị em nô nức đặt vòng-hoa mồ liệt sĩ tỏ lòng biết ơn
Chị em mặc váy đánh cầu-lông bay phơ phất trên đầu các anh
(Hay như thơ ca ngợi đô vật có tên Nguyễn Trùng Dương)Bắc Ninh có anh Nguyễn Trùng-Dương vật khỏe quá … cả vùng thất kinh
Theo anh đến thị xã Phan-Rang cơm xào thịt liên hoan một chầuChén xong ta sẽ lên tầu-hỏa ra Hà Nội mau mau kẻo muồn (muộn)Nhớ về thăm lại Hồ GươmĐừng quên chụp ảnh những hôm rùa nồi (nổi)
Rủ nhau đến quán ka-ra-O.K em đã mở ra sẵn sàng
(*) Lối ép vần: thay đổi dấu của từ để ép ăn vần với câu trên, khiến cho biến nghĩa, gây hài hước, châm biếm và cũng thường là tục.
Chú về công tác bảo tàngCũng là công việc cách màng giao cho(cách mạng)
Thành tích báo cáo phải inấn cho đẹp, trên mới tin là đùng (đúng)Đi cơ sở cố ba cùngQuyết tâm bám sát quần chùng nhân dân (quần chúng)
Liên xô rất đỗi tự hào Anh Ga ga rỉn bay vào vũ tru (bí chú: Ga-ga-rin bay vào vũ trụ)
Phụ nữ thường rất hay lười Riêng em, anh thấy là người cần cu (bí chú: cần cù)
(Mua mũ bảo hiểm)Nhà máy sản xuất nhiều mu (mũ)Để đem đi bán các chu (chú) đội đầuAn toàn ta nhắc nhở nhauHễ đi xe máy hàng đầu là mu (mũ)
(*) Lối nói tắt hay chặt từ: thí dụ dân gian nói đi Phòng (Hải Phòng), chè Thái (Thái Nguyên), gái Tuyên (Tuyên Quang). Áp dụng “võ” đó, thơ bút tre cũng lược từ tạo ra tiếng cười, thí dụ: “cửa nhà mình” thì nói là “cửa mình”
Ta đi bầu cử tự doChọn người xứng đáng mà cho vào hòm! (hòm phiếu)
Chị em du kích tài thayBắn máy bay Mỹ rơi ngay cửa (nhà) mình
Anh đi em ở lại nhàCửa (nhà) mình em mở người ra kẻ vào
Cuối cùng xin nhắc một câuVăn hóa cơ sở là (hàng) đầu chúng ta
(*) Lối bỏ lửng: cố tình bắt người đọc phải đọc thành một từ khác để vần với câu trên, và thường là từ rất tục. Ban đầu người đọc thấy lạ vì thơ mà chẳng có vần vò gì, rồi họ mới tự suy ra từ có vần để thay vào, và tiếng cười rôm rả nổ ra.
Đứng trên bãi biển bồn chồnBao nhiêu cô gái ngứa “chân” chạy quanh(“chân” phải thành “…ồn” mới vần chứ!)
Đồng Xuân nô nức tiếng đồn Có cô bán trứng vịt “lộn” rất to
Khoai luộc tiếp tế chiến khu Chị em bóc thử một “củ” ăn liền
Liên hoan có bưởi có chuồi (chuối)Ra về nhớ mãi cái “buổi” hôm nay
(*) Lối nói lái:
Không đi không biết Cửa LòĐi thì mới thấy “Cửa Lò chưa tôn” (tôn tạo)Ai về nhắn cục bảo tồnLo thêm kinh phí để “tôn Cửa Lò”
(hãy đọc lái lại các chữ trong ngoặc)
(*) Lối hoan hô: câu đầu hoan hô ca ngợi ai đó, có vẻ hô khẩu hiệu trịnh trọng, nhưng câu sau lại mang ý nghĩa hài hước hoặc châm biếm, đùa cợt.
Hoan hô đồng chí Trần HoànMới lên bộ trưởng chiếu toàn phim hay
Hoan hô anh Tạ Đình ĐềTrước là gián điệp nay về với taHoan hô anh Lê Quảng BaTrước là thổ phỉ nay ra hàng mình
Hoan hô anh Nổng Văn Chần (Nông Văn Chấn)Phần trên thì trẻ, phần thân thì già
Hoan hô các cụ trồng câyMười cây chết chín một cây gật gù(Thằng kia, có mắt như mù:Mười cây chết cả gật gù ở đâu!?)
Hoan hô “đồng chí” Ha-giXa ba mươi mét mà ghi được bàn(Worldcup 2002 (?), Ha-ghi đội trưởng đội Rumani)
(*) Lối liên tưởng cọc cạch hay suy diễn, tạo vần ngô nghê:
Trên đường xe chạy bon bonNhìn bông lúa chín hạt tròn hạt vuông (!)
Hôm nay trên quốc lộ haiThể nào cũng có một vài… ô tô (!)
Con mèo đánh đổ cái bôSau đây liên khúc đít-cô (disco) bắt đầu.
Nhớ quê ra đứng đỉnh đèoBỗng đâu thấy một chú mèo gâu gâu.
(*) Lối chơi chữ, chiết nghĩa : cố tình cắt rời các chữ trong một từ để chơi chữ
Không đi không biết Cà MauĐi thì mới thấy chẳng hơn đâu cà nhàCà nhà, hạt ghém hơi giàNhưng là cà chậm, hơn là Cà … Mau
Mát-xa anh mát khắp nơiAnh ơi anh hãy về thôi “mát gần””Mát gần” vừa mát tấm thânVừa xa được ếch (AIDS) lại gần được em
Cô gái Hơ-mông bên bếp lửaChàng trai mường-Tè dưới gốc cây
==============Dòng thơ bút tre vẫn như suối nguồn chảy mãi trong lòng dân gian. Xưa có Bút Tre già thì nay có đủ các “thế hệ @” như Bút Tre trẻ, Bút Luồng, Bút Cọ, Bút Bi, Bút Sậy, Bút Lau, Bút Lông … kế tục sự nghiệp. Văn học là vị nhân sinh, đọc thơ bút tre khỏe người, sảng khoái, còn những thứ thơ (lẩn) thẩn, ướt át, ủy mị, sến, thơ “chim gái”, đọc nhão nhoét cả người, chẳng có tác dụng gì.
Nhân ngày 23 ông Táo năm Canh Dần (26/1/2011)Trịnh Hiệp
Tham khảo:(1) Bút Tre – thơ và giai thoại (Ngô Quang Nam, NXB Văn hóa thông tin, 2006)(2) Bút Tre đời mới (Ngô Quang Nam, NXB Văn hóa thông tin, 2008) (3) Một số trang webhttp://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%BAt_Trehttp://www.motgoctroi.com/Timhieu/ThoButTre.htmhttp://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=184258&ChannelID=89http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/Phong-su-Ky-su/184436/Noi-oan-cua-But-Tre.htmlhttp://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/Phong-su-Ky-su/184577/Mot-doi-thanh-bach.html
(các trang bạn đọc sưu tầm)http://my.opera.com/xuanthuy/blog/show.dml/521931http://ddth.com/showthread.php?t=31009http://blog.yume.vn/xem-blog/suu-tam-tho-but-tre.thanh_tnmt.35AC5E89.htmlhttp://blog.yume.vn/xem-blog/tuyen-tap-tho-but-tre-vui.thiethi.35D135EB.htmlhttp://www.tuoitrecuoi.com/phorum/showthread.php?41069-T%E1%BB%95ng-h%E1%BB%A3p-th%C6%A1-b%C3%BAt-trehttp://my.opera.com/DZOAN/blog/tho-bu…
