Fb Boristo Nguyen, 30-10-2021
Tuần báo Văn nghệ TP HCM số 663, ngày 11-11-2021
“Я Вас любил/ Tôi yêu em” là bài thơ nổi tiếng của Puskin mà bạn đọc Việt Nam biết qua bản dịch nổi tiếng “Tôi yêu em” của Thúy Toàn. Ngoài Thúy Toàn, bài thơ còn được khá nhiều người khác dịch tiếng Việt: Nguyễn Việt Thắng, Phạm Bá Chiểu(1) hay Nguyễn Đức Quyết và Hoàng Sỹ Bối(2). Hầu hết người dịch đều hiểu câu cuối bài thơ theo cách hiểu của Thúy Toàn: Puskin cầu mong cho người mình yêu có được một người tình mới yêu tha thiết như ông (“Cầu em được người tình như tôi đã yêu em”), cách hiểu về một tình yêu cao thượng, vị tha. Rất nhiều bạn đọc Việt cũng hiểu và bình luận theo hướng như vậy.
Xin chép lại bài thơ và bản dịch của Thúy Toàn.
Я вас любил
Я вас любил: любовь еще, быть может,В душе моей угасла не совсем;Но пусть она вас больше не тревожит;Я не хочу печалить вас ничем.Я вас любил безмолвно, безнадежно,То робостью, то ревностью томим;Я вас любил так искренно, так нежно,Как дай вам бог любимой быть другим.
Bản dịch của Thúy Toàn
Tôi yêu em: đến nay chừng có thể.Ngọn lửa tình chưa hẳn đã tàn phai;Nhưng không để em bận lòng thêm nữa,Hay hồn em phải gợn bóng u hoài.Tôi yêu em âm thầm không hy vọng,Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen,Tôi yêu em, yêu chân thành đằm thắm,Cầu em được người tình như tôi đã yêu em.
Trong một note của bạn Lý Tiến Hùng bàn về bản dịch của Thúy Toàn tôi có bình luận, đưa ra một cách hiểu khác: “Mình hiểu câu cuối theo cách thế này: Puskin yêu chân thành, tha thiết đến mức “lạy giời” khó mà ai yêu được đến như vậy. Дай бог ở đây được hiểu như vậy”. Thày Vũ Thế Khôi qua tìm hiểu về con người cũng như “tư duy nghệ thuật”, “cảm quan phương Đông” của Puskin (xem nguyên văn bình luận ở dưới(3)) có đưa ra nhận xét “Nếu đặt câu thơ cuối cùng vào contex rộng lớn ấy thì không gán cho tác giả ý thứ 2 cao ngạo và vị kỷ!”
Các bình luận trong note cho thấy nhiều bạn sống ở Nga lâu năm (giỏi tiếng Nga) có cùng cách hiểu như tôi nên lẽ ra tôi có thể không cần có ý kiến thưa lại. Tuy nhiên, vấn đề hiểu, cảm nhận và dịch thơ là một vấn đề thú vị nên tôi xin mở rộng trao đổi, bàn về vấn đề này.
Trước tiên xin phép được goi thày Vũ Thế Khôi là thày, xưng em. Tuy không học trực tiếp nhưng biết thày là một trong những người đầu tiên tham gia dạy các khóa dự bị ngoại ngữ, tiền thân của khoa lưu học sinh tiếng Nga tại đại học ngoại ngữ Thanh Xuân, nơi em may mắn được theo học.
Cũng phải nói thêm, em là dân toán chứ không phải dân văn nên không có nhiều kiến thức về văn học cũng như lý luận phê bình văn học. Do vậy em trao đổi ở đây chỉ với tư cách của một người đọc bình thường. Từ góc độ logic và cách hiểu của mình xin có một vài ý trao đổi lại với bình luận của thày về cách hiểu câu cuối của bài thơ “Tôi yêu em” của Puskin (xem trích dẫn phía dưới)(3):
– Hầu như việc đoán định tác nghĩ gì khi sáng tác (tức hiểu đúng tác phẩm) là bất khả thi, trừ phi chúng ta có được những phát biểu, ghi chép của tác giả nói về vấn đề này hay có các luận cứ chứng minh đủ chặt về logic. Tuy nhiên, ngay cả lời kể của tác giả, vì những lí do khác nhau, vẫn có thể không đúng với suy nghĩ trong đầu khi sáng tác.
Nhà văn/nhà thơ sáng tác ra tác phẩm, đó là một lần sáng tạo. Người đọc đọc tác phẩm, hiểu và cảm nhận tác tác phẩm lại là thêm một lần sáng tạo. Điều đó nói lên điều gì? Không có ánh xạ 1-1 giữa tác phẩm (suy nghĩ của tác giả) và cách hiểu của người đọc. Cách hiểu đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của người đọc (cảm xúc, khả năng nhận thức…) hay bị gò nắn bởi công cụ (lý thuyết phê bình văn học) được sử dụng để phân tích tác phẩm.
– Có nhiều lý thuyết phê bình văn học khác nhau được sử dụng để nghiên cứu các tác phẩm văn học (tức để hiểu chúng). Việc tìm hiểu về tác giả (con người, tư duy, phong cách sống và viết..), bối cảnh ra đời của tác phẩm … cũng là nhằm mục đích này. Cái chung của các lý thuyết là tìm ra các quy luật văn chương để rồi quy chiếu vào tác phẩm cụ thể. Tuy nhiên, văn chương là đời sống tinh thần, mà cái thế giới tinh thần của con người vô cùng phong phú, đa dạng nên không một lý thuyết nào đủ khả năng bao phủ, cả bề rộng lẫn bề sâu, để phản ánh đúng và đủ mọi điều của văn chương. Những điều thày Vũ Thế Khôi nói về Puskin (tác giả) trong bình luận của mình về bài thơ cũng không thoát ra khỏi hạn chế này. Các lý thuyết cũng chỉ là hướng tiếp cận, công cụ giúp cho chúng ta đi tới chân lý chứ chúng không phải là chân lý. Chân lý ở đây được hiểu là suy nghĩ thực của Puskin khi sáng tác bài thơ. Các lý thuyết dù có tuyệt vời đến đâu thì kết quả của chúng trong việc phân tích tác phẩm vẫn chỉ là giả thuyết, với độ xác tín, được công nhận nhiều ít khác nhau.
– Theo em, lý thuyết phê bình văn học dù có phát triển đến đâu cũng không thể thay thế được sự trực cảm, cảm nhận văn chương một cách trực tiếp qua văn bản. Hoài Thanh không cần có một lý thuyết nào nhưng nhờ khả năng trực cảm, cảm nhận văn chương đã để lại một “Thi nhân Việt Nam” bất hủ. Ngược lại, đã từng có các chuyên gia tên tuổi, có nhiều đóng góp trong việc du nhập và phát triển các lý thuyết phê bình văn học hiện đại nhưng vẫn vấp phải những lỗi khá nặng trong việc đọc hiểu tác phẩm, nhất là với các tác phẩm văn học nước ngoài.
– Vậy, thế nào là hiểu sai, thế nào là hiểu đúng một tác phẩm văn học? Theo em, hiểu sai là cách mà không ai hiểu như vậy hoặc không đúng với tinh thần và logic của tác phẩm. Để chỉ ra một cách hiểu là sai nhiều khi cũng khó nhưng nói chung vẫn dễ hơn rất nhiều so với việc chứng minh một cách hiểu là đúng. Cách hiểu được cho là đúng là cách hiểu hợp lí chứ không hẳn đã đúng như tác giả nghĩ. Trong các cách hiểu “có lí”, cách hiểu “đúng” là cách được cho là hợp lý, phù hợp với ngữ cảnh, logic của tác phẩm, gần với phong cách sống và viết của tác giả, với tư duy, tâm lý thời đại,.. Tức là cách hiểu hợp lý nhất chứ chưa hẳn đã đúng với tác giả.
– Quay lại nhận xét của thày Vũ Thế Khôi. Trước hết, em xin được giải thích lại bình luận của mình về cách hiểu câu cuối của bài thơ. Ý của em muốn nói câu “Как дай вам бог любимой быть другим” có thể hiểu khác với Thúy Toàn (“Cầu em được người tình như tôi đã yêu em”). Cụm từ “дай вам бог” hiểu theo nghĩa đen là cầu mong cho cô gái nhưng hàm ý của Puskin không phải vậy. Ông muốn nói về tình yêu của mình là chân thành, là hết lòng đến mức mà cô gái sẽ không thể có được một người tình yêu đến như vậy. Ở đây không có sự thách đố, thách mà không nhằm để thách. Ở đây là sự so sánh tuyệt đối, muốn nói về tình yêu ở cung bậc cao nhất, hoàn toàn không có sự “cao ngạo và vị kỷ”. Sắc thái “thách đố” là cách hiểu của Lý Mạnh Hùng khi đọc bình luận của em.
Theo em, việc sử dụng phương pháp nghiên cứu về tác giả để đánh giá đúng sai một nhận định về cách hiểu tác phẩm là không hợp lý. Thứ nhất, như đã nói ở trên, bản thân các phương pháp, lý thuyết phê bình văn học không phải là chân lý, chúng không đảm bảo đưa ra những cách hiểu chính xác tuyệt đối, đúng với sự suy nghĩ thực sự của tác giả. Chẳng hạn, tìm hiểu về con người Puskin rồi đưa ra nhận định phải như thế này mới đúng với tính cách, tâm hồn, tâm lý.. của Puskin, như thế kia là không đúng với ông không đủ để đảm bảo tính đúng đắn của nhận định. Chẳng hạn, có một hiện tượng khá phổ biến: không ít người viết thơ như một trò chơi của chữ nghĩa. Thơ của họ, nếu không biết người mà chỉ đọc thì cũng đầy cảm xúc, cũng như rút từ ruột từ gan nhưng … hóa ra chỉ là những cảm xúc giả, kết quả của trò chơi ngôn từ. Có người ngồi nhà mà viết thơ về Điện biên phủ như thật. Ngay cả khi làm thơ với cảm xúc thật, nhưng khi “lên đồng”, thăng hoa về nghệ thuật, người làm thơ cũng dễ bị lôi cuốn, bị chi phối bởi sự sáng tạo nghệ thuật, biến hóa của ngôn từ chứ không hoàn toàn tuân theo cảm xúc, suy nghĩ ban đầu. Mà với kết quả của trò chơi ngôn từ, sáng tạo nghệ thuật thì việc nghiên cứu “tiểu sử cá nhân” tác giả cũng không giúp ích được nhiều trong việc hiểu tác phẩm.
– Cụm từ “дай вам бог” trong tiếng Nga có thể có các cách hiểu (có lý) khác nhau: cầu mong, so sánh, thách đố, … chứ không chỉ một nghĩa cầu mong. Ý nghĩa cụ thể của nó phụ thuộc vào ngữ cảnh sử dụng.
Ví dụ 1. Một ngôi sao bóng đá mới nổi nói với Ronaldo: cậu cũng giỏi vừa thôi, đừng vỗ ngực quá. Ronaldo trả lời: дай вам бог играть хорошо как я (cầu Trời cho cậu chơi tốt như tôi). Nghĩa ở đây vừa có ý thách đố, vừa có ý coi thường.
Ví dụ 2. Ronaldo nói: tôi là cầu thủ xuất sắc nhất mọi thời đại. Một nhà báo nói: Месси – величайший игрок. Он так гениально играет, как дай вам бог хорошо играть как он (Messi mới là cầu thủ vĩ đại nhất. Cậu ấy chơi xuất sắc đến mức mà cậu (Ronaldo) chẳng thể nào chơi hay được như vậy. Ý ở đây là nói về sự so sánh: còn lâu Ronaldo chơi mới bằng Messi.
Cụm từ “дай вам бог” (cầu Chúa cho bạn…) trong tiếng Nga hay ở chỗ nó có thể diễn tả các sắc thái không chỉ khác nhau mà còn đối lập với nhau. Nó có thể là cầu chúc nhưng cũng có thể ngược lại: đừng có mong tưởng. Nó là lời của chủ thể, người phát ngôn nhưng cũng có thể hiểu ngược lại, là phát ngôn của khách thể, người được nói tới: bạn hãy cầu Chúa cho mình để được.
– Vậy với 2 cách hiểu có lý (“cầu em được người tình như tôi đã yêu em” và “sẽ chẳng có ai yêu em được như tôi đâu”) cách nào là đúng là hợp lý hơn với logic và tinh thần của bài thơ? Để trả lời câu hỏi này cần để ý đến hai điều. Thứ nhất, hai câu cuối có quan hệ gắn kết với nhau theo cấu trúc phức với liên kết phụ thuộc “так, как”, câu sau sau bổ ngữ cho câu trước. Thứ hai, quan trọng hơn là ở câu trước đó “Я вас любил так искренно, так нежно” chữ “так” được đưa lên trước các trạng từ искренно, нежно và lặp lại hai lần là để nhấn mạnh sự chân thành, tha thiết yêu của Puskin: tôi yêu em chân thành và tha thiết đến mức mà em không thể nào có được người khác yêu đến như vậy. Cách hiểu sau hợp với logic phát triển của bài thơ hơn là cách hiểu về một mối tình cao thượng như Thúy Toàn và nhiều người lâu ngay vẫn hiểu.
Cũng cần nói thêm, Nguyễn Việt Thắng, người đã dịch nhiều thơ Nga cũng có cách hiểu khác với Thúy Toàn: “Tôi đã yêu em chân thành, tha thiết. Lấy đâu người như thế nữa yêu em.”
Bản dịch của Thúy Toàn là một tuyệt phẩm. Bản dịch này đã được đưa vào sách giáo khoa, được bao bạn đọc người Việt biết và yêu thích nhưng nếu đứng từ yêu cầu dịch phải thể hiện đúng với tinh thần và ngữ nghĩa của bài thơ thì có chỗ có thể vẫn cần phải xem lại..
– Xin tạm chuyển ngữ bài thơ sang tiếng Việt:
Tôi yêu em, lửa tình như chưa hẳn,
Đã lụi tàn trong trái tim tôi;
Nhưng không muốn bận lòng em thêm nữa;
Với những ưu phiền, đau khổ vì tôi.
Tôi yêu em âm thầm và vô vọng
Lúc rụt rè, lúc đau khổ vì gen;
Tôi yêu em chân thành và say đắm,
Lấy đâu người như tôi đã yêu em.
Moscow 30-10-2021
(1) – Thivien.net
(2)- Nguyễn Đình Minh. “Tôi yêu em”- tuyệt tác thơ tình của Puskin nhìn từ nguyên bản”
(3)- Vũ Thế Khôi: “Như đã nói với LTH, tôi định nghiền kỹ bản dịch của bạn đã rồi mới dám lạm bàn, mà hiện nay đang quá bận với Kiều và Lermontov. Nhưng không thể không góp ý với bạn Boristo N rằng cách hiểu thứ 2 (“Дай бог”=thách đố) hoàn toàn mâu thuân với chủ đề tư tưởng- tình cảm của bài thơ mà các nhà Pushkin học nhiều thế hệ đều nhất trí – một tình yêu trong sáng, cao thượng, quên mình. Xin nói thêm: từ năm 1999, nhân kỷ niệm 200 năm sinh của P. tôi đã có tham luận về cái tôi gọi là “cảm quan phương Đông như một mạch ngầm trong tư duy nghệ thuật của Pushkin vốn hấp thụ một nền giáo dục hoàn toàn Âu hóa. Cảm quan đó thể hiện rất rõ nét trong việc con người dòng máu châu Phi với dục tính mãnh liêt, không nén nhịn được trươc bất kỳ một gái đẹp nào, tự nhân “любвелбильный”, vẫn kiên gan đi tìm sự hài hòa TÌNH YÊU – HÔN NHÂN -GIA ĐÌNH, từ năm 16 tuổi viết Роза (mà từ 1966 ô. H.Tr.Th dịch ngược hẳn tứ thơ câu có НЕ+ГОВОРИ=khẳng định dứt khoat, thành phủ định!!!, khiến mọi người cứ thế dịch theo!) Qua mối tình lâu bền với Maria Raevskaya, qua một khăc giây chiêm ngưỡng từ xa “гений чистой красоты”, ( nhưng trong đời thực hóa ra “Бабилонская блудница”!), qua cả một kinh nghiệm đau đớn: đã tìm được, ngỏ lời cầu hôn, nhưng bị gia đình cô gái kiên quyết từ chối (theo những tìm tòi mới đây, đó mới là bóng hồng trong “Я вас любил…” chứ không phải “sư tử cái cung đình Korolina”!)…- cho đến khi tìm được ra Natalia Goncharova để quyết tâm xây bến đỗ cho LẼ SỐNG MỚI: SUY TƯ VÀ LAO ĐỘNG SÁNG TẠO. Nếu đặt câu thơ cuối cùng vào contex rộng lớn ấy thì không gán cho tác giả ý thứ 2 cao ngạo và vị kỷ!”
