Về mặt địa lý, đất Thăng Long nằm giữa đồng bằng đông dân, trù phú lại ở vào vị trí đầu mối của những đường giao thông trọng yếu mà lúc bấy giờ chủ yếu là đường sông. Thuyền bè có thể xuôi ngược khắp đất kinh kỳ và có thể theo sông Hồng và tỏa ra cả hệ thống sông, ngòi và vùng châu thổ Bắc Bộ.
Thăng Long với kiến trúc ba vòng thành bao bọc nhau (tam trùng thành quách) và kết cấu trong thành ngoài thị, đã sớm được hoạch định. Vòng thành ngoài cùng bao bọc toàn bộ khu vực thành và thị gọi là La thành (Kinh thành). Kinh thành được giới hạn bằng ba con sông, phía đông là sông Hồng, phía bắc và phía tây là sông Tô Lịch, phía nam là sông Kim Ngưu, tòa thành này đắp bằng đất với chức năng vừa phòng vệ vừa là đê ngăn lũ lụt, và do đó các con sông cũng là những hào nước che chở. Vòng thành giữa là Hoàng Thành và vòng thành trong cùng gọi là Cung thành hay Cấm thành là nơi ở, làm việc của vua và Hoàng gia. Cấm thành từ thế kỉ 11 đến thế kỉ 19 hầu như không thay đổi.
Khu dân cư phía ngoài Hoàng thành được chia ra làm các phường, trong đó có những phường nông nghiệp, phường thủ công nghiệp và phường thương nghiệp. Trong khu vực này đã mọc lên một số kiến trúc tôn giáo như, năm 1028 xây đền Đồng Cổ trên bờ sông Tô Lịch, năm 1049 xây chùa Diên Hựu (chùa Một Cột) ở phía tây Hoàng thành, năm 1057 xây tháp Báo Thiên, năm 1070 xây Văn Miếu và nhà học cho thái tử đến năm 1076 phát triển thành Quốc Tử Giám, nơi giáo dục đào tạo con em Hoàng Gia và quan lại.
Như vậy, chỉ trong khoảng trên một trăm năm, sau khi trở thành kinh đô, Thăng Long đã được xây dựng nhiều công trình lớn và thực sự trở thành trung tâm chính trị – kinh tế – văn hóa lớn nhất, tiêu biểu của cả nước. Thành lũy, cung điện, chùa chiền, các phố phường nơi sản xuất và buôn bán sầm uất… tất cả hòa quyện với thiên nhiên tạo nên kinh thành – kinh đô của cả nước.
