Bài thơ “Tự thán số 4” của Nguyễn Trãi là một bài thơ thể hiện tâm trạng tự trào, tự thú của tác giả. Nguyễn Trãi trong bài thơ này đã thể hiện sự thư thái, an nhàn của mình, đồng thời bộc lộ những suy tư về cuộc đời, về nhân sinh. Sau đây là phân tích chi tiết bài thơ:
1. Khổ đầu: Sự an nhàn, hòa hợp với thiên nhiênNon nước cùng ta đã có duyên,Được nhàn sá dưỡng tính tự nhiên.
“Non nước cùng ta đã có duyên”: Câu thơ cho thấy sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. “Non nước” có thể hiểu là cảnh vật thiên nhiên, nơi mà con người sống. Nguyễn Trãi coi cuộc sống này như một duyên phận, có sự kết nối giữa con người và thiên nhiên.”Được nhàn sá dưỡng tính tự nhiên”: Nguyễn Trãi cảm nhận cuộc sống bình yên, thanh thản, không vướng bận, giúp ông dưỡng tính, tĩnh tâm, trở lại với bản chất tự nhiên của mình. Lối sống nhàn nhã giúp ông tu dưỡng tâm hồn, sống một cuộc sống giản dị và thanh thoát.2. Khổ hai: Cuộc sống thanh bình, trí tuệ cao thượngTrường canh hỏi nguyệt tay dừng chén,Pha lão chơi thu khách nổi thuyền.
“Trường canh hỏi nguyệt tay dừng chén”: Câu này gợi lên hình ảnh tác giả ngắm trăng vào ban đêm, đang ngồi uống rượu, để nhắc nhở về sự thanh thản, thấu suốt của tâm hồn khi rời bỏ thế sự. “Trường canh” là đêm dài, “hỏi nguyệt” có thể hiểu là tác giả đang tâm sự với vầng trăng, ngẫm về cuộc sống. “Tay dừng chén” cho thấy sự thanh thoát, không vướng bận vào rượu chè, mà chỉ để thưởng thức cảnh sắc và thiên nhiên.”Pha lão chơi thu khách nổi thuyền”: Hình ảnh này gợi sự tĩnh lặng của mùa thu, khi tác giả cùng bạn bè thưởng ngoạn cảnh sắc, cùng nhau ngồi thuyền, không vướng bận chuyện đời, mà chỉ hòa mình vào thiên nhiên. “Pha lão” (người già, người bạn cao tuổi) cũng thể hiện sự thong dong trong những thú vui tao nhã của người tri thức.3. Khổ ba: Triết lý sống không tham cầuLòng chẳng mắc tham là của báu,Người mà hết luỵ ấy thân tiên.
“Lòng chẳng mắc tham là của báu”: Tác giả khẳng định rằng lòng không tham lam là một giá trị quý báu. Đây là quan điểm triết lý sống của Nguyễn Trãi: sự không tham vọng, không ham mê vật chất mới là điều quan trọng giúp con người đạt được sự thanh thản, yên bình.”Người mà hết luỵ ấy thân tiên”: Khi không còn phải lo lắng, không bị vướng bận những mối lo âu hay tham vọng, con người sẽ sống thanh thản như một vị tiên. Đây là một triết lý sống hướng tới sự giản dị, thanh cao, vượt qua những nhu cầu và lo toan của thế gian.4. Khổ cuối: Liên hệ với các bậc thánh nhânVua Nghiêu Thuấn, dân Nguyêu Thuấn,Dường ấy ta đà phi thửa nguyền.
“Vua Nghiêu Thuấn, dân Nguyêu Thuấn”: Tác giả nhắc đến những vị vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc là Nghiêu và Thuấn. Họ là những bậc thánh nhân nổi bật với đức hạnh, trí tuệ và sự thanh bình trong trị quốc. Nguyễn Trãi không phải là vua, nhưng ông tự cảm nhận mình cũng như các bậc vua thánh nhân này, có thể sống một cuộc đời thanh thản, không bị vướng bận bởi quyền lực, danh lợi.”Dường ấy ta đà phi thửa nguyền”: Câu này có thể hiểu là Nguyễn Trãi cho rằng mình không phải là bậc thánh nhân như vua Nghiêu, Thuấn, nhưng vẫn mong muốn sống cuộc sống tự do, an nhàn, vượt qua mọi lo toan, không vướng bận vào những ham muốn trần tục.Tóm lại:Bài thơ “Tự thán số 4” thể hiện tâm trạng thanh thản, tự tại của Nguyễn Trãi. Ông nhấn mạnh giá trị của sự giản dị, thanh cao, không bị vướng bận bởi tham vọng hay lo toan đời thường. Bài thơ cũng phản ánh quan điểm sống của ông, đó là tìm kiếm sự an nhiên, hòa hợp với thiên nhiên và sống một cuộc đời thanh thản, không tham lam, không lo lắng. Tác phẩm thể hiện tấm lòng của một trí thức yêu thiên nhiên và sống vì những giá trị nhân văn cao đẹp.
