Với nguồn thông tin còn giới hạn về Hieronymus Bosch cũng như ý tưởng đằng sau tác phẩm được cho là một trong những bức họa nổi tiếng nhất thế giới, những lời kiến giải cho bộ ba bức tranh này quả thật có nhiều phiên bản khác nhau, đặc biệt là về thông điệp và tính biểu tượng của chúng. Phải chăng, chính nhờ sự “bí ẩn” này đã khiến cho tác phẩm càng thêm nổi tiếng?
Hieronymus Bosh, Khu vườn lạc thú trần tục (1480-1505), tranh sơn dầu trên gỗ sồi, bảo tàng Museo del Prado.
Hình ảnh nhìn từ phía bên ngoài khi hai bên “cánh” của tác phẩm đóng lại
Tấm ván bên trái của tác phẩm (còn có tên Joining of Adam and Eve), nhìn thoáng qua, dường như miêu tả lại khung cảnh vườn Eden. Khi Adam thức tỉnh sau giấc ngủ, chàng đã bắt gặp hình ảnh của Chúa dẫn Eve tới trước mặt chàng và ban cho chàng phước lành dành cho hai người bạn đời đã đoàn tụ bên nhau.
Khi Eve chính là biểu tượng hoàn hảo cho sự đoan trang, Adam lại nhìn về phía cô dâu mới của mình với vẻ trông đợi không che giấu. Đôi mắt mở to và vành môi đang cong lên thành nụ cười, biểu hiện này của chàng khó có khả năng là ẩn ý về ham muốn nhục dục, bởi nhìn về phía bên trái ta thấy một con mèo hoang đang tha đi con chuột nó vừa mới giết (ẩn dụ cho sự hài lòng trước món quà của Chúa – con mèo chính là Adam, còn con chuột kia là Eve). Ngược lại, Eve mang vẻ nhút nhát, đôi mắt hướng xuống đất, e dè tuân theo ý định của Chúa, trong khi ngay bên phải nàng có một con thỏ đen đang ngồi – một biểu tượng cổ xưa cho nỗi sợ về sự thân mật. Ở phía bắc, nơi xuất hiện đầu tiên trong chuỗi những chốn cư ngụ kì lạ mang màu xác thịt, một con cú đang đậu trong chiếc khoang tròn. Và giống như thứ kiến trúc bất ổn, đây sẽ không phải là lần cuối cùng ta nhìn thấy sinh vật có cánh này, nó quả thật đóng vai trò tối quan trọng trong khu vườn của Bosch.
Bức tranh ở giữa trong “Khu vườn lạc thú trần tục” chính là hình ảnh của sự hỗn loạn của nhục dục. Vô số xác thịt quằn quại trong cơn cực lạc, miệng họ hau háu hỗn tạp cả hoa quả lẫn thể xác.
Tại đây, đàn ông chẳng khác gì quái vật. Gia cầm, súc vật, gấu, ngựa và những con heo đều bị “cưỡi” từ đằng sau như những sinh vật được du nhập từ thế giới đồi trụy sa ngã của Lucifer. Chính hắn là người đã dụ dỗ Eve cắn miếng trái cấm định mệnh ngay từ phút đầu, phải không? Cây tri thức có thể được thấy ở trung tâm bức tranh, đang bị vặt trụi vội vã. Bên dưới những cành cây cùng phiến lá đan cài, ta chẳng thấy ai ngoài chính Eve, không còn vẻ nhút nhát, với bàn tay đang đặt trên cái bụng căng tròn, trong khi Adam mang tới cho nàng nhiều trái ngọt hơn nữa.
Ở phía nam của đôi tình nhân sa ngã kia, chính là người bạn mang đôi cánh từ bức họa thứ nhất: con cú, biểu tượng cho trí khôn; cho kiến thức của những kẻ đang chìm trong ngu muội. Hình ảnh con cú soi rọi ánh sáng (giống như Lucifer – kẻ đã mang đến sự sa đọa) được khắc họa giống như một vị thần phương Đông, với vô số nhánh cây được tung lên trong một điệu nhảy ăn mừng chiến thắng méo mó, bệnh hoạn.
Chi tiết này còn chứa đựng rất nhiều biểu tượng liên quan tới khả năng sinh đẻ và các cơ quan sinh nở của phụ nữ. Những tòa lâu đài mang màu da thịt đôi khi nom rất giống âm đạo và những cái lỗ trên tòa lâu đài thì mang dáng dấp giống buồng trứng được “nhồi nhét” bằng bất cứ giá nào. Bosch đã sáng tác bức họa này với sự nhiệt tâm cao hơn hẳn so với bất kì tác phẩm tôn giáo khắc họa tội lỗi trần tục nào khác, đây cũng chính là điều khiến cho tác phẩm hoàn toàn tách biệt khỏi một câu chuyện ngụ ngôn đơn thuần.
Một xứ sở thần tiên nhưng thực chất là cơn ác mộng, đang chờ đợi bất cứ ai liếc nhìn sang bức họa bên phải của “Khu vườn lạc thú trần tục”. Phiên bản tái hiện đầy tàn bạo này của Địa ngục hoàn toàn tương phản với bức họa ở giữa, chưa kể đến nó ngập tràn sự châm biếm về Thiên Chúa giáo. Tại đây, niềm khoái lạc của sự gian dâm bị chiếm đoạt bởi nỗi đau, không còn đắm chìm trong trạng thái ngây ngất nữa, mà là hình phạt tra tấn. Trong khi bức họa ở giữa thiên về nét nữ tính đồng thời tập trung khắc họa xác thịt và tình dục, bức họa này lại mang vẻ cứng rắn nam tính. Nó như tiếng gào thét của những lần cưỡng dâm và xâm lăng, những thành phố chìm trong biển lửa, Lucifer đang gặt hái những gì hắn đã gieo trên trần thế trước đó.
Không còn lạ lẫm gì với các bức tranh khắc họa lại Địa ngục, Bosch gần như thả mình trong vẻ “lộng lẫy” siêu thực khi vẽ bức tranh trên tấm gỗ bên phải của khu vườn. Những cơ thể nằm hoàn toàn trần truồng bên dưới một đôi tai với con dao đâm xuyên qua ở giữa. Chẳng cần chút tưởng tượng nào ta cũng thấy hình ảnh này tương đồng với bộ phận sinh dục nam khi cương cứng.
Ta cũng có thể thấy minh chứng rõ ràng nhất về việc tác phẩm không phải là một bộ ba tranh tôn giáo, nằm ngay ở hình ảnh một nữ tu trong hình dáng con lợn đang đặt lên má một tội nhân khốn khổ nụ hôn. Cho dù những tầng sâu của địa ngục có thể kinh tởm và thảm khốc đến nhường nào, việc đưa hình ảnh một con lợn để lột tả nữ tu là quá bất kính cho bất kể giáo đoàn nửa vời nào.Ở nền của bức họa “Vườn địa ngục”, đằng sau những cơ thể đang quằn quại trong đau đớn và những hình ảnh tra tấn siêu thực, ta có thể thấy một thành phố đang bị thiêu rụi trong hỏa ngục với muôn vàn chùm ánh sáng đang lao xuống từ bầu trời. Lucifer đang chiến thắng.
Ẩn ý của Bosch thật sự là gì đằng sau tuyệt tác này, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu tường tận. Nhưng có một điều ta chắc chắn được: “Khu vườn lạc thú trần tục” là một trong những tác phẩm hội họa phức tạp và “kinh dị” nhất từng tồn tại tới ngày nay. Một tác phẩm vừa cực kì cuốn hút vừa phản cảm; một tác phẩm khiến người xem nhìn vào ai cũng đều cảm thấy điều gì đó sâu tận bên trong mình cộng hưởng cùng bức tranh, như tiếng chuông ngân vang trong khoang ngực. Và đó chính là lời đáp thuần khiết nhất mà một tác phẩm nghệ thuật có thể đạt được, bất kể dụng ý ban đầu của nó là gì.
