Trong những năm gần đây, điện ảnh Việt có nhiều bộ phim xuất sắc, gặt hái được thành công ở những liên hoan phim và giải thưởng quốc tế. Có thể kể đến như Ròm (Làn sóng mới – LHP Busan), Tro Tàn Rực Rỡ (đề cử Tokyo Grand Prix – LHP Tokyo), Bên Trong Vỏ Kén Vàng (Golden Camera – LHP Cannes), Cu Li Không Bao Giờ Khóc (Phim Đầu Tay Xuất Sắc Nhất – LHP Berlin). Và giờ đây, Mưa Trên Cánh Bướm (tựa đề quốc tế: Don’t Cry, Butterfly) của đạo diễn Dương Diệu Linh tiếp tục gặt hái thành công với nhiều đề cử, giải thưởng trên trường quốc tế, tiêu biểu là 2 giải thưởng tại LHP Venice danh tiếng (giải Phim hay nhất – Giải thưởng tuần; và giải Phim Đột phá)
Xoay quanh một chủ đề đã quá đỗi quen thuộc trong đời sống, phim ảnh Việt Nam là gia đình, với người chồng ngoại tình và đời sống gia đình vụn vỡ; nhưng Mưa Trên Cánh Bướm lại có cách kể chuyện thú vị và sáng tạo khiến cho bộ phim hấp dẫn và mang đậm ngôn ngữ điện ảnh. Có thể nói, Mưa Trên Cánh Bướm mang chút vibe của Vương Gia Vệ (Chungking Express, Fallen Angel, Happy Together) kết hợp với yếu tố siêu nhiên, kinh dị màu sắc Hollywood mà vẫn đậm chất bản sắc Việt Nam. Điều quan trọng là các yếu tố ấy kết hợp với nhau nhuần nhuyễn, không hề khiên cưỡng, để cùng phản ánh tâm lý và cuộc sống của những người sống cùng nhau trong một mái nhà nhưng hoàn toàn lạc lõng, cô đơn bởi gia đình ấy “dột từ nóc” và đang vụn vỡ.
Lưu ý: Phần tiếp theo có thể tiết lộ nội dung phim
Những con người sống cùng mái nhà nhưng lạc lõng, cô đơn
Bộ phim Mưa Trên Cánh Bướm kể một câu chuyện trong bối cảnh hẹp, đó là gia đình với ba người: bố, mẹ, con gái. Ngay từ những phân cảnh đầu phim, chúng ta đã có thể thấy ba nhân vật có sự tương tác với nhau rất ít, hoặc nếu có thì là những sự tương tác một chiều, nhát gừng và ai nấy cũng chẳng vui vẻ, dù họ sống cùng một mái nhà với nhau.
Nhân vật người bố (ông Thành) cả phim không hề mở miệng nói một tiếng (chỉ có duy nhất một câu thoại ở đoạn kết phim), cả ngày chỉ đi quanh quẩn, ăn, ngủ và chăm sóc cá chứ không hề chăm lo, quan tâm cho gia đình, thậm chí ta còn không biết được liệu rằng ông ta có việc làm hay không. Từ tính cách đến cử chỉ của nhân vật này đều thể hiện sự lãnh đạm, thờ ơ, vô cảm, vô trách nhiệm với gia đình. Có lẽ đây là hình mẫu của người đàn ông đã đánh mất bản thân sau khủng hoảng trung niên, không còn chí hướng và chán nản với xã hội.
Ngược lại, nhân vật người vợ (bà Tâm) lại là người đi làm sáng tối, luôn loay hoay chăm lo cho gia đình. Bà là người nấu cơm cho ông Thành ăn, dọn dẹp phòng cho cô con gái (Hà) và cũng là người nhìn thấy vết dột trên mái nhà đầu tiên. Bà Tâm có thể coi như là đại diện cho hình mẫu phụ nữ-người vợ điển hình trong xã hội Việt Nam: luôn đầu tắt mặt tối, chăm lo cho gia đình. Thế nhưng, ta cũng thấy sự kiểm soát của bà Tâm với gia đình và con cái, mà có lẽ chính điều đó đã làm nên sự thờ ơ của chồng và buồn bã, chán nản của con gái.
Người con gái (Hà) sống trong gia đình như vậy, cũng tự tách mình, khi thì thu mình trong phòng riêng, lúc lại trốn chạy sang nhà người bạn thân hàng xóm. Ở cô có một sự cô đơn, lạc lõng và nổi loạn của tuổi đôi mươi, nhưng không mạnh mẽ, khốc liệt giống những bộ phim thầm thấy mà âm ỉ như ngọn lửa bên trong lòng. Hà là phản ánh rõ nét của việc con cái chịu ảnh hưởng thế nào trong một gia đình mà bố mẹ không chung sống tình cảm, hòa thuận và quan tâm, thấu hiểu con cái.
Vậy là trong bộ phim, ba nhân vật xuất hiện nhưng như đang ở ba thế giới hoàn toàn khác nhau, họ chung sống cùng một mái nhà nhưng ai nấy đều lạc lõng, cô đơn trong thế giới nội tâm của mình.
“Nhà dột từ nóc” – Yếu tố siêu thực sáng tạo và có tính biểu tượng
Với chủ đề đời sống gia đình quen thuộc, bộ phim Mưa Trên Cánh Bướm có yếu tố độc đáo, hấp dẫn, đó là những chi tiết siêu thực. Trong phim, trần nhà của các nhân vật bị những vết đen (giống quỷ ám trong phim kinh dị) lan ra, tạo ra hiện tượng dột khiến nước chảy tong tỏng xuống sàn nhà. Vết dột này làm mình liên tưởng tới thành ngữ “nhà dột từ nóc”, rằng những gia đình mà người chồng ngoại tình, không yêu thương, quan tâm gia đình thì “nóc nhà” đã “hỏng”, gây ra hậu quả cho gia đình. Điều quan trọng là trong khi bà Tâm, Hà và những người phụ nữ khác thấy nhà dột thì ông Thành và những người đàn ông không hề nhìn thấy. Tình tiết này như ngụ ý muốn nói rằng những người gây ra vấn đề (những người chồng đi ngoại tình) thì như “đui mù”, không nhìn thấy sự rạn nứt, đổ vỡ mà mình gây ra. Tuy nhiên, ở tình tiết này mình không đồng ý cho lắm, vì bộ phim đã để cho người đàn ông quản trị tòa nhà không nhìn thấy vết dột trong khi những người phụ nữ thấy, có vẻ mang tính phân biệt giới tính rằng đàn ông gây đổ vỡ, không nhìn thấy hậu quả mà phụ nữ thấy. Nếu như biên kịch, đạo diễn để cho nhân vật Trọng (bạn của Hà) cũng nhìn thấy thì sẽ ý nghĩa và công tâm hơn rất nhiều.
Những vết dột siêu thực ngày một tăng tiến trong phim. Đến gần cao trào, nó đã biến thành một chất lỏng màu đen (giống Venom) cuốn bà Tâm như một cơn khủng hoảng đang bao trùm và nuốt chửng nhân vật này. Bà Tâm bị con quái vật giả tưởng nuốt chửng nhưng người chồng chẳng quan tâm, như thể tâm trí của người đàn ông này đã chẳng còn vợ nữa. Ngỡ tưởng đó đã là cao trào, thì sau đó, một trường đoạn cực kỳ ấn tượng mà mình rất thích đã diễn ra: Nước dột từ mái nhà chảy xuống ào ào gây lụt cả căn nhà. Lúc này, chỉ còn mình Hà, không thấy bố mẹ đâu, bị nhấn chìm trong căn nhà ngập nước, với những đồ đạc ngổn ngang trong đêm tối.
Trường đoạn này là đỉnh cao của tính siêu thực trong Mưa Trên Cánh Bướm, nó giống như một trận lụt, càn quét, tàn phá căn nhà – biểu tượng cho tổ ấm; khiến cho cả căn nhà bị tàn phá không còn cách nào cứu vãn được nữa. Tác hại của vết dột được tăng tiến dần theo chiều dài bộ phim, từ những giọt nước nhỏ vô hại, đến sự loang rộng khiến cho mọi người hoang mang, lo lắng, rồi con quái vật như chất lỏng màu đen nuốt chửng nhân vật (đại diện cho uẩn ức tâm lý và tâm trạng nhân vật) và cuối cùng là một trận lụt phá hủy hoàn toàn mái ấm gia đình. Chính sự nhất quán giữa hình tượng và ý nghĩa, cũng như tương tác với nhân vật và tăng tiến dần theo thời gian đã làm chi tiết “nhà dột từ nóc” trở thành yếu tố then chốt quyết định sự độc đáo, táo bạo và ý nghĩa của bộ phim.
Theo mình, biên kịch đạo diễn đã đưa tình tiết siêu thực này vào không phải để bộ phim thu hút hơn, mà để trừu tượng hóa nội tâm con người và biểu trưng cho sự xuống cấp, đổ vỡ và bị phá hủy của mái ấm gia đình. Bởi lẽ nội tâm con người cũng mông lung, vô định như một thế giới siêu thực vậy.
Cuộc đời luôn đi theo hướng mà ta không mong muốn
Để có thể giữ chồng, bà Tâm nghe và làm theo thầy đồng, cũng như tìm cách để bản thân trở nên trẻ đẹp hơn. Đây cũng là cơn khủng hoảng trung niên của người phụ nữ, khi mà nhan sắc đã đi xuống, gia đình không được như mong muốn. Bà Tâm đã tút tát lại nhan sắc, trở nên trẻ đẹp, cuốn hút và gặp lại “crush” cũ trong buổi họp lớp – người cũng được đồn đoán là sắp chia tay vợ. Ngỡ tưởng bà Tâm và crush cũ sẽ nối lại tình xưa nhưng cuộc đời không như là mơ, người crush cũ kia chỉ đang muốn kết nối lại với bà Tâm để hỏi han chuyện làm đám cưới bạc với vợ (vì bà Tâm làm việc ở trung tâm tiệc cưới).
Trong phim, hầu hết các nhân vật đều phải đón nhận những điều không mong muốn trong cuộc sống. Với ông Thành, có lẽ một cuộc đời không như ý đã khiến ông ta buông bỏ trách nhiệm, trở thành người chồng, người cha lầm lì, tệ bạc. Với bà Tâm, đó là việc chồng ngoại tình, rồi bị “thất tình” trước crush cũ, hay việc có tút tát bản thân thế nào cũng không làm chồng quay lại yêu mình như ngày xưa. Với Trọng, đó là việc bị mẹ bỏ rơi từ nhỏ, hay người bạn thân thiết – Hà, sắp sửa đi du học trời Âu xa xôi. Còn với Hà, vốn dĩ coi cuộc sống là vô nghĩa, lại là người mà suýt nữa có được điều mình muốn, đó là đi du học Anh. Hà có cơ hội để bỏ lại tất cả, đến một phương trời mới, làm lại cuộc đời với một cuộc sống mới. Nhưng một lần nữa, cuộc đời không diễn ra như cách ta mong muốn, khi mà Trọng – bạn thân nhất của Hà, lại không đi cùng cô. Cùng với đó, Hà bị mẹ ngăn cản. Nhưng thứ duy nhất đủ mạnh để ngăn cản sự quyết tâm của Hà, đó là sự đổ vỡ của gia đình. Khi quay trở về nhà và không thấy mẹ, căn nhà bị ngập lụt, Hà đã bị nhấn chìm trong biển nước đen ngòm, u tối đó.
Ngôn ngữ điện ảnh đậm nét
Để thể hiện câu chuyện và những yếu tố siêu thực đầy ý nghĩa, bộ phim Mưa Trên Cánh Bướm đã nói được thứ ngôn ngữ của mình.
Ngôn ngữ điện ảnh được thể hiện qua bối cảnh, với những đồ vật, vách tường, sàn nhà, khung cảnh quen thuộc với người Việt Nam nhưng vẫn mang chất vintage như những bộ phim Hong Kong.
Ngôn ngữ điện ảnh được thể hiện qua góc quay và những cú đi máy phảng phất chất Vương Gia Vệ. Đặc biệt, mình rất thích cú đi máy follow theo Hà ở cao trào, khi cô đi từ trên cầu thang xuống, hoảng loạn và chạy ngược lên cầu thang, về căn nhà bị ngập nước. Một góc máy mình cũng rất thích, là góc máy POV của vết dột, từ trên trần nhà nhìn xuống gia đình. Đây tựa như một góc nhìn của cuộc đời, của số phận, từ trên cao nhìn xuống những số phận mỏng manh, yếu đuối phía dưới.
Âm thanh của phim cũng rất hay và sáng tạo. Có thể kể đến lúc bà Tâm phát hiện ra chồng ngoại tình khi xem tường thuật trận đá bóng, tiếng bình luận viên lúc này đã không còn nói về trận bóng mà đang tường thuật lại nội tâm của bà Tâm.
Hay khi góc quay từ POV của vết dột, có những tiếng nước ùng ục, vừa thể hiện đó là POV của vết dột, mà vừa tạo cảm giác ngột ngạt, chìm nghỉm, sắp “chết đuối” của nhân vật.
Sản xuất cũng là yếu tố rất đáng khen ngợi. Mặc dù bối cảnh phim chủ yếu diễn ra ở trong căn nhà chật hẹp, nhưng ở trường đoạn cao trào, khi ngôi nhà chìm trong bể nước thì đây là một cảnh phim “không tưởng” với điện ảnh Việt Nam. Để làm được set quay siêu thực mà chân thật đó, ekip sản xuất của bộ phim đã xây dựng nguyên một căn phòng bên dưới bể bơi và quay đêm ở set quay đó.
Và dĩ nhiên, nhắc đến ngôn ngữ điện ảnh thì không thể bỏ qua diễn xuất. Khác với Cu Li Không Bao Giờ Khóc, có diễn xuất tương đối đơ và gượng gạo, các diễn viên trong Mưa Trên Cánh Bướm diễn rất đời, hòa nhập với nhân vật, dù đôi chỗ thoại ở đầu còn hơi cứng và gượng. Diễn xuất tự nhiên nhất đến từ một diễn viên phụ đóng bà hàng xóm, bà này có thoại rất tự nhiên, rất đời, với tông giọng chợ búa chân thực. Diễn xuất của Nguyễn Nam Linh (vai Hà) cùng với Bùi Thạc Phong (vai Trọng) cũng đáng khen, diễn tả những thanh niên lạc lõng, cô đơn giữa cuộc đời. Nguyễn Nam Linh cũng phần nào làm mình liên tưởng tới Faye Wong (Chungking Express), có lẽ bởi cùng để tóc ngắn và có thần thái thơ thẩn như không tồn tại trong thế giới thực. Tú Oanh (bà Tâm) thì có diễn xuất như tắc kè hoa, khi thì thể hiện được một người vợ bất lực, đau khổ; lúc lại như một cô gái trẻ, e ấp (trong phân cảnh “hồi xuân”). Nhưng mình ấn tượng nhất với diễn xuất của Lê Vũ Long (ông Thành), dù nhân vật này xuất hiện không quá nhiều và cả phim chỉ có duy nhất một câu thoại. Chính cái vẻ thờ ơ, bất cần, lãnh đạm của nhân vật này đã đem đến cái sự bức bí, ngột ngạt cho bộ phim.
Kết thúc có hậu hay không có hậu?
Sau một cao trào căng thẳng và ngỡ như bộ phim đã khép lại, cuối cùng, kết phim lại trở về cuộc sống đời thường, bà Tâm lại chăm sóc ông Thành như những chuyện siêu nhiên trước đó chưa từng tồn tại. Vậy rút cuộc, chuyện gì đã xảy ra? Đây là cái kết có hậu hay không có hậu?
Theo mình, bộ phim vốn dĩ đã siêu thực nên logic và cái kết của phim cũng sẽ vượt khuôn khổ suy nghĩ bình thường. Ta có thể hiểu những tình tiết siêu thực là thế giới nội tâm của các nhân vật. Thế giới nội tâm có thể đổ nát, u tối, tan vỡ nhưng cuộc sống thực vẫn phải tiếp diễn. Cái kết có thể là thế giới thực, sau khi Hà đã đi du học, bà Tâm đẻ cho ông Thành một đứa con trai. Ông Thành có con trai thì vui vẻ hơn, đã nói chuyện (câu thoại duy nhất trong phim). Bà Tâm cho rằng chính những hành động mê tín của mình đã giữ được chồng nên tiếp tục thực hiện bằng hành động mê tín khác (có phần châm biếm và kinh tởm thể hiện rằng người phụ nữ có ý muốn trói buộc, sở hữu người đàn ông bằng mọi giá). Theo cái kết này thì có lẽ bộ phim lên án bất bình đẳng giới nhiều hơn, khi cho rằng yếu tố làm ông Thành vui vẻ hơn là có con trai.
Hoặc cũng có thể, đây là một thế giới song song khác mà Hà không tồn tại. Thay vì sinh ra con gái là Hà thì bà Tâm sinh ra một đứa con trai và gia đình có vẻ hạnh phúc hơn.
Nếu để ý ta sẽ thấy tiếng khóc của đứa bé này khá kỳ dị, nghe giống tiếng kêu của một con thú, bởi vậy rất có thể hàm ý của biên kịch đạo diễn là đứa trẻ này tượng trưng cho cái ác, hoặc một cách hiểu khác về kết phim, đó chính là không có cái kết nào cả. Sự xuất hiện của đứa con trai mới sinh (dù trước đó, bộ phim đề cập đến việc sau khi sinh Hà thì hai vợ chồng không đẻ được con nữa) và giữ được chồng có lẽ là một ảo mộng của bà Tâm. Điều này càng được củng cố bởi tiếng khóc kỳ dị của đứa bé. Theo mình thì với hướng đi này, bộ phim có thể chuyển phần kết này xuống after credits và để phim kết thúc sau cao trào, với việc Hà bị chìm nghỉm trong dòng nước đen tối và mơ tưởng về một “thiên đường” đầy hoa. Như vậy, kết phim sẽ trọn vẹn hơn.
Một số vấn đề tồn tại
Mặc dù cốt truyện, diễn xuất, hình ảnh, âm thanh phim đều rất tốt, tuy nhiên, mình thấy phim còn tồn tại một số vấn đề sau:
- Chủ đề đả kích bất bình đẳng giới (nam, nữ) tuy nhiên lại đả kích đàn ông thái quá, cứ như thể mọi đàn ông trong phim đều ngoại tình và gây ra (mà không hay biết) “nhà dột” trong khi mọi phụ nữ đều là nạn nhân. Để cải thiện vấn đề này, có thể cho mẹ của Trọng cũng ngoại tình, và Trọng cũng nhìn thấy vết dột của mái nhà.
- Kinh tế của gia đình bà Tâm là dấu hỏi lớn. Trong suốt thời lượng phim, ta sẽ thấy gia đình này sống ở khu tập thể cũ, xập xệ, căn nhà ít phòng, không có không gian riêng; nhân vật cũng thể hiện rằng mình sống với thu nhập thấp, thiếu thốn. Thế nhưng bà Tâm làm việc tại trung tâm tiệc cưới, có vẻ chức vụ cũng cao (thể hiện ở công việc điều phối tổng sự kiện, tư vấn cho khách hàng, tổng duyệt…) nên trên thực tế, thu nhập của bà Tâm cũng phải cao. Việc Hà đạt được học bổng (hoặc apply thành công) du học Anh cũng là một tình tiết mà ngoài đời thực, thường dành cho những gia đình có kinh tế (thì con cái mới có thể học giỏi tiếng Anh để apply học bổng du học; hoặc có đủ kinh tế trang trải chi phí du học). Hay như lúc bà Tâm nói với thầy đồng là bao nhiêu tiền cũng chi trả, thì không một người không có tiền nào dám nói điều đó (nhất là khi việc cúng bái, làm lễ, giải hạn trên thực tế tốn rất nhiều tiền, thường dành cho các gia đình có điều kiện). Cùng với đó, nếu ta để ý thì trong nhà bà Tâm có một chiếc đàn piano; có lẽ không có nhà nào nghèo đói, túng thiếu mà đủ tiền mua piano cả. Đây có thể là một hạt sạn trong tính logic của bộ phim khi xây dựng bối cảnh hoặc hồ sơ nhân vật; nhưng cũng có thể biên kịch đạo diễn đã cố tình cho nhân vật (dù có thu nhập cao) sống trong căn nhà xập xệ để nói về việc bà Tâm phải gánh vác cả gia đình và gia đình nhân vật chính sống trong tình trạng tồi tàn, xập xệ như hình tượng hóa cho tổ ấm. Dẫu vậy, theo mình thì bộ phim sẽ tốt hơn nếu như giản lược các chi tiết thể hiện gia đình bà Tâm có thu nhập, kinh tế tốt (có vị trí trong công việc, có đàn piano) để đồng nhất với gia cảnh khó khăn. Hoặc nếu muốn tạo sự phi lý để hàm ý về tổ ấm tồi tàn, xập xệ thì kịch bản cần làm rõ sự tương phản hơn, thể hiện bà Tâm và gia đình dù có rất nhiều tiền thì căn nhà vẫn nghèo nàn, xập xệ như vậy.
- Kết phim như mình đã viết ở trên, có thể chuyển sang after credit, như vậy sẽ giúp cho phim kết lại ở một trường đoạn đáng suy ngẫm hơn, mà vẫn thể hiện được ý nghĩa của việc kết phim tách biệt hoàn toàn với thế giới siêu thực đã đổ vỡ lúc trước.
Tổng kết
Nhìn chung, mình đánh giá Mưa Trên Cánh Bướm là một bộ phim ấn tượng, nội dung quen thuộc mà vẫn có chiều sâu, hấp dẫn, mới lạ và chạm đến khán giả. Ngôn ngữ điện ảnh được thể hiện đậm chất bản sắc và ấn tượng để hỗ trợ tốt cho cốt truyện. Mưa Trên Cánh Bướm có thể đưa điện ảnh Việt Nam vươn tầm thế giới, là một trong những phim Việt Nam hay nhất với mình, cùng với Áo Lụa Hà Đông, Xích Lô, Song Lang, Tro Tàn Rực Rỡ, Bên Trong Vỏ Kén Vàng…
